Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-01-10T05:35:37.998393+00:00

Kurmancî

Kurmancî

1. Mizgînî
2. Pêşgotina Înstîtûtê
3. Pêşgotina Bona Peymana Nû
4. Bona Alîkirina Xwendevana
5. Yûh’enna
6. Ferhengok

Mizgînî

Mizgînî

MIZGÎNÎ

PEYMANA NÛ

(ÎNGÎL)

bi Standarta Kurmancîya K’urdêd welatêd Kafkazê

Heger pirs yan pêşnîyarêd we hebin, ji k'erema xwe bi vê navnîşê bişînin: ibt_inform@ibt.org.ru

H’unurmendê şikilêd bi desta çêkirî Horace Knowles e,

Xudanê neşirkirinê

© The British&Foreign Bible Society e

(K’omela K’itêba Pîroze Înglîstanê û Welatder), 1954, 1967, 1972

Serr’astkir û zêdekira van şikila jî Louise Bass e,
xudanê neşirkirinê © The British&Foreign Bible Society e, 1994

© Институт перевода Библии, 2000, 2011

ISBN 978-5-93943-172-9

Pêşgotina Înstîtûtê

Pêşgotina Înstîtûtê

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz r’azîbûna xwe dide wan welger’ û serr’astkirêd vê K’itêba Pîroz, usa jî ewêd mayîne ku li gora karîna xwe alîk’arî dane bona hazirkirina vê k’itêba Mizgînîya Îsa Mesîh, awa gotî Peymana Nû bi zimanê k’urdîya zaravê kurmancî. Em pir’ şa ne, ku çend nivîsk’arêd k’urde ji çend welata jî xwe li welger’andina (t’ercimekirina) Peymana Nû girtine. Ev jî vî h’alê giranda gaveke pêşdaçûyîna zimanê milet e, usa jî xweykirina zimên e. Em bi dilekî şa vê K’itêba Pîroz, Peymana Nû p’êşk’êşî xwendevanêd hêja dikin.

Ew welger’andina destê weda ji ber wê Mizgînîyê hatîye girtinê, ya ku alîyê Înstîtûtêda sala 2000-î hatîye neşirkirinê, niha t’enê bi sivikayî hatîye lênihêr’andin û ser’astkirinê. Pêştirî wê yekê jî, şirovekirin û ferhengok jî hatine zêdekirinê. Înstîtût r’azîbûna xwe dide wan jî, yêd ku pêşnîyarî û k’omeka serr’astkirinê dane.

Standarta k’urdîye kirîlî bi h’erfêd latînî

R’ast e, Mizgînî (Încîl, Peymana Nû) bi h’erfêd latînî li gora standart û r’astnivîsara kurmancîya latînî îdî heye. Meremê wê k’itêba welger’andîye destê weda, ne ew e ku cîyê wê bigire yan dewsa wê bixebite. Me’nî ev e, ku pey Şer’ê H’emdinyayêyî Dudar’a h’eta îro, p’ir’anîya k’urdêd welatêd Kafkazê û Asya Navînda k’itêbêd xwe bi h’erfêd kirîlî û bi standarta zarav û r’êzimanîya xwe dane neşirkirinê. Lê belê van axirîyada, hinek hêdî-hêdî dest bi h’erfêd latînî dikin û merî jî hene ku latînî ji kirîlî r’ih’ettir dixûnin. Ji ber vê yekê me qirar kir, ku bona xatirê wan em vê welger’andinê bikin h’erfêd latînî. Awa, ev welger’andina destê weda xût mîna wê çapa h’erfêd kirîlî ye (ya ku sala 2011-a, ji alîya Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozda, Moskvê hatîya hazirkirinê), eva h’emû qeyde-qanûnêd r’astnivîsara r’êzimanîya standarta kirîlî xwey dike, lê t’enê bi h’erfêd latînî ye. Meremê neşirkirina vê çapbûnê ew e, ku alîkarîya wan k’urda bê kirinê, yêd ku welatêd Kafkazê û R’ûsyayêda dijîn, lê dixwazin vê welger’andinê bi h’erfêd latînî bixûnin.

Welger’andina Peymana Nû bi zimanê k’urdî

Nêzîkî du h’ezar sal pêşda, Peymana Nû bi zimanê yûnanîya kevin hatîye nivîsarê. Ji hingêva h’eta niha ew bi gelek zimanêd dinyayê hatîye welger’andinê. Dinyayêda îro nêzîkî şeş h’ezar h’eysid ziman hene. T’emamîya Peymana Nû niha nêzîkî h’ezar dusid zimanî hatîye welger’andinê. Gelek ji wan miletêd ku bi van zimana xeber didin û Peymana Nû bi zimanê wan welger’andî heye, h’esabê wan gelekî ji h’esabê miletê K’urd hindiktir e.

Eva k’itêba li gora zarav û r’êzimanîya kurmancîya welatêd Kafkazêda (wextekê Sovêtêda) hatîye nivîsarê. Sala 1827-a çend p’arêd K’itêba Pîroz bi kurmancîya Hek’arîyê hatine welger’andinê. Sala 1856 û sala 1857-da pêşîyê Mizgînîya li gora Metta û paşê her çar Mizgînî bi kurmancîya Xarp’ûtê (nêzîkî Elazigê) bi h’erfêd ermenî Stembolêda hatine neşirkirinê. Sala 1872-a t’evayîya Peymana Nû dîsa xût wî zaravîda hatîye neşirkirinê. Ji sala 1900-î h’eta niha çend p’arêd ji Peymana Nû, usa jî t’emamîya Peymana Nû bi çend zaravêd k’urdî hatine neşirkirinê (mesele, kurmancîya T’irkyayê, be’dînî, k’ermanşahî, mûkrî, soranî). Van axirîyada jî çend k’itêbêd welger’andina îroyîn ji alîyê Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozva bi kurmancîya welatêd Kafkazêda r’onayî dîtine: Sala 1993-a k’itêba Mizgînîya Metta derk’etîye û 1996-a jî k’itêba Mizgînîya Lûqa û K’arêd Şandîya. Sala 2000-î t’emamîya Peymana Nû derk’etîye, h’îmê k’îjanê niha serr’astkirî destê weda ye.

Cûr’ê (mêt’oda) xebata vê welger’andinê

[1]Eva k’itêba ji alîyê k’oma Înstîtûtêda hatîye welger’andinê. Kanîya vê k’itêba k’urdîye welger’andî ji k’itêba Peymana Nûye bi zimanê yûnanî ye, awa gotî «The Greek New Testament». Ev têk’sta yûnanî ser destnivîsarêd here kevine qenc h’îmgirtî ye, yêd ku îro hene. Nav destnivîsarêd yûnanîya kevinda çend firqîyêd ku têne ber ç’e’va hene, bona k’îjana jêra r’ûp’elêd k’itêbê hatine şirovekirinê. Lema firqîyêd biç’ûk carna dik’evine nava vê welger’andinê û welger’andinêd zimanêd başqe.

Meremê welger’andinê ev bû, ku hin welger’andin ji têk’sta yûnanî dûr nek’eta û fe’mîna wê jî mîna yûnanî bûya, hin jî ku fe’mîna yûnanî r’ast bibûya stîla kurmancîke xweşe zelal û bedewe îroyîn.

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz

101000 Россия

Москва, Главпочтамт, а/я 36

Институт перевода Библии

Pêşgotina Bona Peymana Nû

Pêşgotina bona Peymana Nû

K’itêba ku we girtîye destê xwe, jêr’a dibêjin «Peymana Nû». Peymana Nûda bîst h’eft k’itêb hene. Evana pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê. Hingê ev ziman zimanekî cime’tî bû, ku p’ir’anîya cime’ta Împêratorîya R’omayê, awa gotî miletêd dor-berêd Be’ra Sipî (Be’ra Navîn) r’ih’et fe’m dikirin û xeber didan.

Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz (awa gotî «Bîblîya»). Nivîsarêd Peymana Kevin û Peymana Nû derheqa wan her du peymanada dibêjin, yêd ku Xwedê t’evî cime’ta Xwe girêdan. Peymana Kevinda nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe Îsraêlê peyman girêda û Qanûn[1] bi destê Mûsa da wan. Peymana Nûda jî nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe, awa gotî civîna h’emû bawermendêd Îsa Mesîhe ji her miletî peymaneke din girêda. Ev peyman pê destê Îsa Mesîh hate girêdanê. Himberî wê peymana Xwedêye ku Wî t’evî cime’ta Îsraêlê girêda, eva «nû» ye (Îbranî 9:11-15).

Her çar k’itêbêd pêşine Peymana Nûr’a bi yûnanî dibêjin: «EUAGGÊLÎON». Xebera «Încîl» ji wê tê û bi kurmancî tê fe’mkirinê «Mizgînî», awa gotî «xebera xêrê». Ev k’itêb derheqa jîyîn û qulixê Îsada dibêjin.

Pey van her çar Mizgînîyar’a k’itêba «K’arêd Şandîya» ye. Eva k’itêba şe’detîya wê yekê dide, çawa pêşîyê bawerîya ser vê Mizgînîyê dinyayêda bela dibû.

Pey vêr’a jî bîst yek ne’me hene, ku ji alîyê şandîya û bawermendêd dine sedsalîya pêşinda hatine nivîsarê. Hinek ji wan ne’ma, berbir’î civînêd cûr’e-cûr’e bajara dibin, hinek jî hema xût berbir’î bawermendêd şexsî dibin (Filîmon, Tîmot’êyo û yêd mayîn). Meremê nivîsk’arêd van ne’ma ew bû, wekî şîreta bidine bawermenda û hînkirina qulixê Îsa wanr’a şirovekin.

Xulese k’itêba bîst h’eftaye paşine Peymana Nûda, k’itêba «E’yantîyê» ye. Eva k’itêba pê dîtinok û xeberêd sur’îye sîmvolî derheqa Xudantîya Îsa Mesîh û serk’etina P’adşatîya Xwedêda dibêje.

Bona Alîkirina Xwendevana

Bona alîkirina xwendevana

Bona alîkirina xwendevana çend tişt hatine hazirkirinê.

- Pêşgotinêd her k’itêbekê:

- Bona her k’itêbeke Peymana Nû pêşgotinek heye. Ev pêşgotin van axirîyada bona xwendevanêd vî zemanî hatine hazirkirinê, wekî zû ser fikir û meremêd her 27 k’itêba vebin.

- Sernivîsarêd p’ara:

- Nava welger’andinêda her p’areke biç’ûk bi sernivîsarekê destpêdibe. Mesele, Metta 1:1 bi sernivîsara «R’ik’inyata Îsa» destpêdibe, Metta 1:18 bi «Bûyîna Îsa» destpêdibe, Metta 2:1 bi «Steyrnasêd r’ohilatê» û yêd mayîn. Ev sernivîsar destnivîsarêd e’sasîda t’unene, lê van axirîyada bona alîk’arîya xwendevana hatine hazirkirinê, wekî xwendevan zanibe, merem yan fikira vê p’arê ser çi ye.

- Nav-nîşanêd r’êzêd heval-fikir:

- Usa jî bona alîk’arîya xwendevana, gava r’êzêd heval-fikir bona p’arekê hene, nav-nîşanêd wan bin sernivîsarada hatine nivîsarê. R’êzêd heval-fikir be’sa wan cîya dikin, k’îderê xût ew serhatî yan fikirêd wan hev digirin. Mesele, bin sernivîsara Metta 1:18 ku derheqa «Bûyîna Îsa»-da dibêje, Lûqa 2:1-7 nava kevanada heye, çimkî li wî cîyî jî derheqa bûyîna Îsada tê gotinê.

- Şirovekirinêd jêrê:

- Nava k’itêbêda li jêra r’ûp’ela şirovekirin hene. Heger nivîsarêda hûn ser xeberê steyrkê «*» bibînin, wî çaxî ser wî r’ûp’elî jêrê şirovekirinê bixûnin.

- H’erfêd te’rî:

- Çend cara nava nivîsarêda h’erfêd te’rî hatine nivîsarê. Eva xebera li gora zimanê yûnanî derbê distînin. Lazim e ku xwendevan xwendina xweda giranî bide wan xebera. (Mesele, bixûnin: Yûh’enna 5:45; Galatî 3:12.)

- Şikil, navnîş û xerîte:

- Nava vê k’itêbêda, îlayî pişta k’itêbêda şikil, navnîş û xerîte hene, ku k’omekê didine xwendevana. Evana ji alîyê zanava li gora kûltûr û t’arîxa zemanê Îsa Mesîhda hatine hazirkirinê.

- Ferhengok:

- Fe’mînêd gelek xeberêd giran û nenas nava ferhengokêda hatine şirovekirinê. Gava r’astî xeberêd ze’met bên, yêd ku li cem wan ev nîşan «» heye, ji k’erema xwe ferhengoka pey k’itêbê binihêr’in.

- Nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke:

- Xilazîya k’itêbêda usa jî nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke hene. Wêda gelek xeberêd k’ilîte sereke mîna «bawerî», «gune», «dua» û yêd mayîn hene. Bin her xeberêda ji Peymana Nû çend cî hatine k’ifşkirinê, wekî xwendevan bikaribe wê xeberêda k’ûr be.

[1] The Greek New Testament – ji alîyê United Bible Societies-da neşirkirî ye, r’êdaktorîya 4-a, 1993, Ştûtgart, Gêrmanya.

[1] Peymana Nûda xebera «Qanûn» bi h’erfa mezin hatîye nivîsarê gava be’sa Qanûna Mûsa dike, awa gotî Qanûna Xwedê. Lê gava be’sa qanûnêd din dike, xebera «qanûn» bi h’erfa biç’ûk hatîye nivîsarê.

Yûh’enna

MIZGÎNÎYA LI GORA YÛH’ENNA

Pêşgotin

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Li gora fikira gelek zana, nivîsk’arê vê k’itêbê xilazîya sedsalîya pêşinda eva serhatîya nivîsîye. Nivîsk’ar xwexa navê xwe k’itêbêda nade. Lê tê fe’mkirinê, ku nivîsk’ar yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bûye, awa gotî Yûh’ennayê kur’ê Zebedî. Îsa hingê gazî wî kir, gava ew hê me’sîgir bû (Metta 4:21; Marqos 1:19; Lûqa 5:10). Usa jî tê fe’mkirinê, ku Yûh’enna ew şagirt bû, bona k’îjanî ku aha nivîsar e: «Şagirtê ku Îsa jê h’iz dikir» (Yûh’enna 13:23; 19:26; 20:2; 21:7, 20, 24).

Yûh’enna ser pirsa jîyîna h’eta-h’etayê disekine, k’îjanî ku meriv dikare bistîne. Belê Yûh’enna dinivîse ku meremê vê nivîsarê ev e, wekî xwendevan bawer bike, ku Îsa ye Xilazkirê sozdayî, Kur’ê Xwedê û pê vê bawerîyê jîyîna h’eta-h’etayê bistîne (20:31).

«Mizgînîya li gora Yûh’enna» hindava her sê Mizgînîyêd mayînda (ya Metta, Marqos û Lûqa) tiherekî din berç’e’v dibe. Vê Mizgînîyêda xwendevan r’astî çend qewimandina tên, yêd ku mizgîndarêd mayîn nivîsarêd xweda nedane k’ifşê. Mesele: de’wata Qanayêda, xeberdana Îsaye t’evî Nîkodêmo, k’ulfeta samerî, qencbûna yê Beythastayêda û yê ji zikmakîyêda kor, usa jî saxkirina Lazarê mirî. Mizgîndarêd mayîn Metta, Marqos û Lûqa gelekî li ser kirêd Îsaye Celîlêda disekinin, lê Yûh’enna li ser kirêd Orşelîmêda disekine. Usa jî k’itêbêda çend cara ev gotin hene: «Ez im filan tişt yan bêvan tişt» û gelek ji wan gotina jî bi nîşanêd (k’eremetêd) Îsava girêdayî ne. Mesele, Ew derheqa Xweda aha dibêje: «Ez im nanê jîyînê» (6:35), «Ez im r’onaya dinyayê» (8:12), «Ez im derê pêz» (10:7), «Ez im şivanê qenc» (10:11), «Ez im r’abûn û jîyîn» (11:25), «Ez im r’ê, r’astî û jîyîn» (14:6) û «Ez im k’ola tirîyêye r’ast» (15:1).

Mizgîndarêd mayîn hînkirina Îsa bi mesela dibêjin, lê Yûh’enna aşkere bona heleqetîya Îsaye t’evî Bavê Xwe Xwedê dibêje. Usa jî Îsa navê Xwedêtîyê bona Xwe bi k’ar tîne: «EZ EW IM» (8:24, 28; 13:19) û «EZ HEME» (8:58).

K’itêb belayî ser çend p’ara dibe. Pêşgotina xweda Yûh’enna dinivîse ku Xebera Xwedêye h’eta-h’etayê û Îsa yek in.

P’ara k’itêbêye pêşin ji serê 2-a h’eta 11-a bona gelek k’eremeta dibêje û ew h’emû jî e’yan dikin ku Îsa Mesîh e, Ew Xilazkirê sozdayî ye û Kur’ê Xwedê ye. Ev p’ara k’itêbê derheqa wan merivada dibêje, yêd ku bawerîya xwe Îsa anîn bûne peyçûyêd Wî, lê h’erçê mayîn miqabilî Wî sekinîn û nexwestin Wî bawer bikin.

P’ara duda ji serê 13-a h’eta 17-a dibêje, ku Îsa berî girtin û xaçbûna Xwe t’evî şagirta çawa pismam xeber dide, ku wan bişidîne.

P’ara sisîyada jî ji serê 18-a h’eta 21-ê derheqa girtin, xaçbûn, mirin, ji mirin-r’abûnê û jorhilatina Wîda dibêje.

K’itêba Mizgînîya Yûh’enna dide k’ifşê ku Îsa «Xebera Xwedê» ye, ku bi bedenî hat nava meda hêwirî. Ew e Xilazkirê dinyayê (4:42), R’onayîya ku h’emû meriva r’onayî dike (1:9), Ew Xwexa nîşana h’izkirina Xwedê ye, hindava h’emû merivêd dinyayêda (3:16). Yûh’enna dîna xwe dide ser dannasînî û fikira Îsa, bi k’îjana Xwedêtîya Îsa û gelek r’astîyêd din e’yan dibin. Nava dannasînîyêd Îsada fikira mêriv diçe ser wan xebera, yêd ku her r’oj têne bik’aranînê, lê Îsa ew çawa nîşanêd sur’ nava r’astîya r’uh’anîda dane xebatê, ku yek bikaribe fe’m bike. Awa mesele: nan, av, r’onayî, şivan, pez, baxçe û tiştêd mayîn.

Serecema fikira k’itêbê

- Pêşgotin (1:1-18)

- Yûh’ennayê nixumdar û şagirtêd Îsaye pêşin (1:19-51)

- Şixulêd Îsaye li dor-berê ç’emê Ûrdunê û nav Celîlê (2:1–12:50)

- Îsa xatirê Xwe ji şagirtêd Xwe dixwaze, dil dide li ber wan û bona wan dua dike (13:1–17:26)

- Girtin, dîwankirin, xaçkirin û definkirina Îsa (18:1–19:42)

- R’abûna Îsaye ji mirinê û xuyabûna Wî (20:1-31)

- Paşgotin: Xuyabûneke din Celîlêda (21:1-25)

1

Pêşgotina Yûh’enna: Destpêbûnêda Xeber hebû

1^1Destpêbûnêda Xeber hebû. Xeber t’evî Xwedê bû û Xeber Xwexa Xwedê bû+. 2Ew destpêbûnêda t’evî Xwedê bû. 3Her tişt bi Wî e’firîn û bêyî Wî t’u tişt neqewimî, çi ku qewimî+. 4Kanîya jîyînê Ew bû û jîyîn jî r’onaya meriva bû+. 5R’onayî te’rîstanîyêda şewq dide û te’rîstanîyê Pê nikaribûye.

6Merivekî ji alîyê Xwedêda şandî hebû, ku navê wî Yûh’enna bû+. 7Ew bona şe’detîyê hat, wekî bona R’onayê şe’detîyê bide, ku h’emû pê wî bawer bikin+. 8Ew xwexa ne ew R’onayî bû, lê ew hat ku şe’detîya R’onayê bide. 9R’onaya r’ast Ew e, k’îjan ku tê dinyayê û h’emû meriva r’onayî dike+. 10Ew dinyayêda bû û dinya pê Wî e’firî, lê dinyayê Ew nas nekir. 11Ew hate ser warê Xwe, lê cime’ta Wî Ew qebûl nekir+. 12Lê ewêd ku Ew qebûl kirin û bawerîya xwe navê Wî anîn, Ewî da, ku heqîya wan hebe bibine zar’êd Xwedê+. 13Evana ne ji xûnê, ne ji xwestina bedenê û ne jî ji xwestina merivayê bûne, lê ew ji Xwedê bûne+.

14Û Xeber bû xûn û goşt, bi k’erem û r’astîyêva t’ijî nav meda konê Xwe danî. Me r’ûmeta Wî dît, ew r’ûmeta Kur’ê Bavêyî tayê t’enê+. 15Yûh’enna bona Wî şe’detî da û bi dengekî bilind got: «Eva ye, bona K’îjanî min gotibû: ‹Ewê ku pey min tê Ew ser minr’a ye, çimkî Ew berî min hebû›»+. 16Me h’emûya ji t’êr-t’ijîya Wî k’erem ser k’eremêda stand[*] . 17Çimkî Qanûn bi destê Mûsa hate dayînê, k’erem û r’astî bi destê Îsa Mesîh+. 18T’u kesî t’u car Xwedê nedîtîye, lê Yê Tayê T’enêyî ku xût Xwedê ye[*] û h’emêza Bavêda ye, Ewî Ew da e’yankirinê+.

Şe’detîya Yûh’ennayê nixumdar

(Metta 3:1-12; Marqos 1:1-8; Lûqa 3:15-17)

19•Ev bû Şe’detîya Yûh’enna: Gava cihûya ji Orşelîmê k’ahîn û lêwî şandin, wekî ji Yûh’enna bipirsin, ku ew k’î ye, Yûh’enna hilda ser xwe, 20înk’ar nekir û aşkere got: «Ez ne Mesîh me»+. 21Wana jê pirsî: «Lê tu k’î yî? Êlyas î?»[*] Ewî got: «Na». «Ew p’êxemberê[*] sozdayî yî?» Cab da: «Na»+. 22Hingê jêr’a gotin: «De bêje, tu k’î yî, wekî em cabekê wanr’a bibin, yêd ku em şandine. Tu bona xwe çi dibêjî?» 23Ewî got: «Ez ew deng im ku ber’îyêda dike gazî: ‹R’îya Xudan r’ast bikin!›[*] çawa ku Îşaya p’êxember gotîye»+. 24Ewêd ku hatibûne şandinê ji fêrisîya bûn. 25Wana jê pirsî: «Lê îdî çima dinixumînî, heger tu ne Mesîh î, ne Êlyas û ne jî p’êxember?» 26Yûh’enna li wan veger’and û got: «Ez bi avê dinixumînim, lê Yek nav weda heye, ku hûn Wî nas nakin. 27Ew e, Yê ku pey min tê, ku ez ne hêja me, wekî benê çarixêd Wî jî vekim». 28Ev h’emû li wî berî Ûrdunê, li Beytanyayê, wî cîyê ku Yûh’enna li wir dinixumand qewimîn.

Berxê Xwedê

29R’oja dinê Yûh’enna dît ku Îsa berbi wî tê, ewî got: «Va ye! Berxê Xwedê, Yê ku gunêd dinyayê hildide!+
30Ev e bona K’îjanî min gotibû: ‹Pey minr’a Yekê bê, ku ser minr’a ye, çimkî Ew berî min hebû›. 31Min nizanibû Ew k’î ye, lê ez hatime bi avê dinixumînim, wekî Wî Îsraêlêva bidime e’yankirinê»+.

32Yûh’enna eva şe’detîya da û got: «Min dît ku R’uh’ ji e’zmên mîna kevotkekê hat ser Wî danî û ma+. 33Min nizanibû Ew k’î ye, lê Ewê ku ez şandim, ku bi avê binixumînim, minr’a got: ‹Tu k’îjanî bibînî ku r’uh’ tê ser datîne û dimîne, Ew e ku bi R’uh’ê Pîroz dinixumîne›+. 34Min jî dît û şe’detî da ku Ev e Kur’ê Xwedê».

Şagirtêd pêşîyê

35R’oja dinê Yûh’enna dîsa t’evî du şagirtêd xwe sekinî bû+. 36Dît ku Îsa wirar’a derbaz dibe, got: «Va ye Berxê Xwedê!»+
37Ev yek ku bihîstin, her du şagirt pey Îsa çûn. 38Îsa li pişt Xweva veger’îya û dît ku wana daye pey Wî tên, wanr’a got: «Hûn çi dixwazin?» Wana jêr’a got: «R’abbî», ku tê fe’mkirinê: «Dersdar», «Tu li k’u derê dimînî?»+
39Ewî wanr’a got: «Werin hûnê bibînin». Wana çû û dît ku Ew li k’u dimîne. Îdî sih’et nêzîkî çara bû û wê r’ojê ew li cem Wî man.

40Ji wan her duya, yêd ku ji Yûh’enna bihîstin û pey Îsa çûn, yek Endrawisê birê Şimh’ûn-Petrûs bû+. 41Ewî pêr’a-pêr’a birê xwe Şimh’ûn dît û jêr’a got: «Me Mesîh dît», ku tê fe’mkirinê: «Yê K’ifşkirî»[*]+ . 42Wî ew anî cem Îsa. Îsa li Şimh’ûn nihêr’î û gotê: «Tu, Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna, tê Kîfas bêyî gotinê» (awa gotî «Petrûs», ku tê fe’mkirinê: «Qeya»)+.

Îsa gazî Fîlîpo û Natanyêl dike

43R’oja dinê Îsa qirar kir ku her’e Celîlê. Wî Fîlîpo dît û jêr’a got: «Pey min were!» 44Fîlîpo ji Beytsaydayê bû, ji bajarê Endrawis û Petrûs+. 45Fîlîpo çû Natanyêl dît û jêr’a got: «Me Ew dît, bona k’îjanî Mûsa Qanûnêda û p’êxembera jî nivîsarêd xweda salixê Wî dabûn, Îsayê Kur’ê Ûsivê ji Nisretê»+. 46Natanyêl jê pirsî: «Qet dibe ku tiştekî p’ak ji Nisretê derk’eve?» Fîlîpo jêr’a got: «Were û bibîne!» 47Gava Îsa dît ku Natanyêl berbi Wî tê, derheqa wîda got: «Va ye îsraêlîkî heqî-h’elal ku dilê wîda mixenetî t’une»+. 48Natanyêl jê pirsî: «Çawa min nas dikî?» Îsa lê veger’and û gotê: «Hê Fîlîpo gazî te nekiribû, gava ku tu li binê dara hêjîrê r’ûniştî bûyî, Min tu dîtî». 49Natanyêl jêr’a got: «Dersdar, Tu Kur’ê Xwedê yî! Tu P’adşê Îsraêlê yî!»+
50Îsa lê veger’and û gotê: «Tu bona vê yekê bawer dikî, wekî Min ter’a got: ‹Min tu li binê dara hêjîrê dîtî?› Tê tiştêd ji vê mestir bibînî». 51Û jêr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, hûnê bibînin e’zman vebûye û milyak’etêd Xwedê çawa ji ser Kur’ê Mêriv hildik’işin, peya dibin»[*]+ .

2

De’wata li gundê Qanaya Celîlê

2^1Du r’oja şûnda bajarê Qanaya Celîlêda de’watek hebû. Dîya Îsa jî li wê derê bû,+
2Îsa û şagirtêd Wî jî bona de’watê hatibûne t’eglîfkirinê. 3Gava kêmasî k’ete şeravê, dîya Îsa jêr’a got: «Şerava wan nema». 4Îsa lê veger’and û gotê: «E’vdê, çî te Min k’etîye? Hê ne wextê Min e»+. 5Dîya Wî berdestîyar’a got: «Çi ku wer’a bêje, bikin». 6Û şeş k’ûpêd kevirî hebûn, ku li gora e’detêd cihûya bona şûştin-veşûştina wana li wir danîbûn. Ji wana her yekî ji h’eyştê h’eta sed bîst lîtir av hildida+. 7Îsa wanr’a got: «Van k’ûpa t’ijî av kin». Û wana jî lêvar’a dagirt. 8Paşê wanar’a got: «Niha hinekî dagirin, bibin bidine serde’watî». Ewana jî ew bir. 9Gava serde’watî ji wê ava ku bibû şerav te’m kir, wî tê dernexist ku ew ji k’u hat, lê berdestîyêd ku av k’işandibûn zanibûn. Serde’watî gazî ze’vê kir 10û jêr’a got: «Her kes pêşîyê şerava xweye r’ind datîne ser t’exte û paşê gava vexwarî ne, ew ya ner’ind derdixe. Lê te şerava r’ind h’eta niha xwey kirîye».

11Eva nîşana Îsaye pêşin bû, ku Wî Qanaya Celîlêda kir. Bi vî awayî Ewî r’ûmeta Xwe da xuyakirinê û şagirtêd Wî bawerîya xwe Wî anîn.

12Pey vê yekêr’a, Îsa t’evî dîya Xwe, birêd Xwe û şagirtêd Xwe çû Kefernahûmê, lê gelek r’oja Ew li wê derê neman+.

Îsa p’aristgehê paqij dike

(Metta 21:12-13; Marqos 11:15-17; Lûqa 19:45-46)

13•Cejina cihûyaye Derbazbûnê nêzîk bû, Îsa hevraz çû Orşelîmê+. 14P’aristgehêda Ewî yêd ku dewar, pez û kevotk difirotin, usa jî yêd p’ereguhêr’ r’ûniştî dîtin. 15De îjar Wî ji bena qamçîk çêkir, h’emû ji p’aristgehê pez û dewarêd wanva derxistin, p’erêd p’ereguhêr’a r’êtin û t’extêd wan welger’andin. 16Kevotkfiroşar’a got: «Vana ji vê derê hildin! Îdî mala Bavê Min nekine bazargeh!»+
17Hate bîra şagirtêd Wî ku aha hatîye nivîsarê: «Xîreta hindava mala Teda agir Min dixe»[*]+ . 18Hingê cihûya jê pirsî: «Tê çi nîşanê nîşanî me kî, ku h’ukumê Te heye van tişta bikî?»+
19Îsa li wan veger’and û got: «Vê p’aristgehê hilşînin, Ezê nava sê r’ojada r’akim»+. 20Hingê cihûya jêr’a got: «Nava çil şeş salada eva p’aristgeha hatîye çêkirinê. Çawa Tê wê nava sê r’ojada r’akî?» 21Lê Îsa derheqa p’aristgeha bedena Xweda xeber dida. 22Peyr’a gava Ew ji mirinê r’abû, şagirta ew gotina Wî anî bîra xwe û wana ew nivîsar û gotina Îsa bawer kirin+.

Dilê her merivî Îsava e’yan e

23Awa gava ku Îsa Cejina Derbazbûnêda li Orşelîmê bû, geleka ew nîşanêd ku Wî dikirin dîtin, bawerîya xwe navê Wî anîn+. 24Lê Îsa bawerîya Xwe li wan nedanî, çimkî dilê h’emû meriva Wîva e’yan bû. 25Ne h’ewce bû, ku yekî hindava merivekîda şe’detî bida, çimkî Wî dilê meriva zanibû.

3

Îsa û Nîkodêmo

3^1Ji fêrisîya merivek hebû, navê wî Nîkodêmo, ku serekekî cihûya bû+. 2Eva şev hate cem Îsa û jêr’a got: «Mamosta, em zanin ku Tu ji Xwedêda çawa dersdar hatîyî, çimkî ew nîşanêd ku Tu dikî, heger Xwedê ne pêr’a be, t’u kes nikare bike».

3Îsa lê veger’and û gotê: «Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, heger merivek dîsa nû nebe[*] , ew nikare P’adşatîya Xwedê bibîne». 4Nîkodêmo jê pirsî: «Meriv ku îdî mezin bûye, ew çawa dikare dîsa nû bibe? Qet dibe ku ew careke din bik’eve zikê dîya xwe û ji dîya xwe dîsa bibe?» 5Îsa lê veger’and û gotê: «Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, h’eta ku meriv ji avê û R’uh’ nebe, ew nikare bik’eve P’adşatîya Xwedê+. 6Yê ku ji bedenê dibe beden e, yê ku ji R’uh’ dibe r’uh’ e. 7Tu e’cêbmayî nemîne ku Min ter’a got: Gerekê hûn dîsa nû bibin[*] . 8Ba[*] li k’u derê dixwaze r’adibe. Tu dengê wî dibihêyî, lê nizanî ew ji k’u tê û k’uda diçe. Her kesê ku ji R’uh’* dibe jî usa ye».

9Nîkodêmo jê pirsî: «Ew çawa dibe?» 10Îsa lê veger’and û gotê: «Tu dersdarê Îsraêlê yî û hê van yeka nizanî? 11Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, tiştê ku em zanin wê dibêjin, tiştê ku me dîtîye şe’detîya wê didin. Lê belê hûn şe’detîya me qebûl nakin. 12Heger Ez derheqa tiştêd li vê dinêda wer’a dibêjim hûn bawer nakin, lê wekî derheqa tiştêd li e’zmana bêjim, hûnê çawa bawer bikin? 13Kesek hilnek’işîyaye e’zmên, pêştirî Ewî ku ji e’zmên peya bû, Kur’ê Mêriv+. 14Çawa ku Mûsa ber’îyêda me’r bilind kir, usa jî gerekê Kur’ê Mêriv bê bilindkirinê,+
15wekî her kesê ku bawerîya xwe Wî bîne, jîyîna wîye h’eta-h’etayê hebe.

16Çimkî Xwedê usa dinya h’iz kir, ku Kur’ê Xweyî tayê t’enê berva da, wekî her kesê ku bawerîya xwe Wî bîne unda nebe, lê jîyîna wîye h’eta-h’etayê hebe+. 17Çimkî Xwedê Kur’ê Xwe neşande dinyayê, ku dîwana dinê bike, lê wekî dinya pê Wî xilaz be+. 18Yê ku bawerîya xwe Wî bîne, dîwana wî nabe, lê ewê ku bawerayî xwe Wî nayne, îdî dîwana wî bûye jî, çimkî ewî bawerîya xwe navê Kur’ê Xwedêyî tayê t’enê neanî+. 19Dîwan bi vî awayî dibe: R’onayî hate dinyayê, lê meriva te’rîstanî ji r’onayê zêdetir h’iz kir, çimkî kirêd wan xirabî bûn+. 20Her kesê ku xirabîyê dike, r’onayî ber ç’e’va r’eş e. Ew xwe li r’onayê nagire, wekî kirinêd wî xuya nebin+. 21Lê ewê ku r’astîyê dike, ew xwe li r’onayê digire, wekî e’yan be, ku kirêd wî Xwedêda hatine kirinê».

Îsa û Yûh’ennayê nixumdar

22Pey vê yekêr’a Îsa û şagirtêd Wî çûne qeza Cihûstanê. Îsa li wê derê t’evî wan dima û dinixumand+. 23Yûh’enna jî li E’ynona nêzîkî Salîmê dinixumand, çimkî av li wir gelek bû. Meriv dihatine wê derê û dinixumîn. 24Yûh’enna hê neavîtibûne kelê+.

25Hingê nav şagirtêd Yûh’enna û cihûkîda li ser pirsa e’detêd şûştin-veşûştinê de’w pêşda hat+. 26Ew şagirt çûne cem Yûh’enna û jêr’a gotin: «Dersdar, Ewî ku li wî berî ç’emê Ûrdunê t’evî te bû û te bona Wî şe’detî da, va Ew Xwexa dinixumîne û h’emû diçine cem Wî»+.

27Yûh’enna cab da û got: «Merivek nikare tiştekî hilde ser xwe, heger ew ji e’zmên jêr’a nehatibe dayînê+. 28Hûn xwexa şe’dêd min in, ku min gotîye: ‹Ez ne Mesîh im, lê yê li pêşîya Wî şandî me›+. 29Bûk bona k’ê be ze’va ew xwexa ye. Lê çawa destebirakê ze’vê sekinî bona wî dibihê û bi dengê wî şa dibe, usa jî niha dilê min şabûnêva t’ijî bû+. 30Ew gerekê mezin be, lê ez biç’ûk bim.

Yê ku ji e’zmana tê

31Ewê ku ji jor hatîye, Ew ser h’emûyar’a ye. Ewê ku ji vê dinê ye, ew yê vê dinê ye û ew ji vê dinê xeber dide. Lê Ewê ku ji e’zmên hatîye, Ew ser h’emûyar’a ye. 32Wî çi dît û çi bihîst bona wê yekê şe’detîyê dide, lê t’u kes şe’detîya Wî qebûl nake. 33Yê ku şe’detîya Wî qebûl dike, ew mak dike ku Xwedê r’ast e+. 34Ewê ku Xwedê şandîye Ew gotinêd Xwedê dibêje, çimkî Xwedê R’uh’ bê çap dide Wî. 35Bav Kur’ h’iz dike û her tişt daye destê Wî+. 36Ewê ku bawerîya xwe Kur’ tîne, jîyîna wîye h’eta-h’etayê heye. Ewê ku gur’a Kur’ nake, ew jîyînê nabîne, lê xezeba Xwedê li ser wî dimîne»+.

4

Ava jîyîna h’eta-h’etayê û h’ebandina bi r’uh’ û r’astîyê

4^1Fêrisîya bihîst ku Îsa ji Yûh’enna zêdetir şagirta dicivîne û bi avê dinixumîne, 2lê r’ast Îsa Xwexa nedinixumand, lê şagirtêd Wî dinixumandin+. 3Hingê Îsa ku vê yekê pê h’esîya, Ewî Cihûstan hişt û dîsa çû Celîlê+.

4Usa qewimî ku gerekê Ew Sameryayêr’a derbaz bibûya+. 5Ew hate bajarekî Sameryayê ku navê wî Sûxar bû. Ew der nêzîkî wî e’rdî bû, ku Aqûb dabû kur’ê xwe Ûsiv+. 6Bîra Aqûb li wê derê bû. Îsa usa ji r’êwîtîyê westîyayî, li k’êleka bîrê r’ûnişt. Îdî r’oj nîvro bû.

7K’ulfeteke samerî hat ku avê bik’işîne. Îsa wêr’a got: «Avekê bide Min, Ez vexwim». 8Şagirtêd Wî jî çûbûne bajêr, ku xurek bik’ir’in. 9Wê k’ulfeta samerî jêr’a got: «Tu cihû yî û ez jî k’ulfeteke samerî me. Tu çawa ji min avê dixwazî?» Çimkî t’u heleqetîya cihûya t’evî samerîya t’unebû[*] . 10Îsa lê veger’and û gotê: «Heger te dayîna Xwedê bizanibûya û bizanibî K’î ye ku ter’a dibêje: ‹Avekê bide Min Ez vexwim›, teyê ji Wî av bixwesta û Ewî wê ava jîyînê bida te»+. 11K’ulfetê jêr’a got: «Ez xulam, tiştekî Teyî ku Tu pê avê bik’işînî t’une û bîr jî k’ûr e! De îjar Tê ava jîyînê ji k’u derê bînî? 12Çima Tu ji bavê me Aqûb mestir î, yê ku eva bîra daye me û ji vê ewî, zar’êd wî, pez û dewarêd wî jê vexwarine?» 13Îsa caba wê da û gotê: «Her kesê ku ji vê avê vexwe, ewê dîsa t’î be. 14Lê ewê ku ji wê avê vexwe, ya ku Ez bidimê, ewê t’u car t’î nebe. Belê ew ava ku Ezê bidime wî, wê dilê wîda bibe kanîke avê, ku wê bona jîyîna h’eta-h’etayê bilq bide»+. 15K’ulfetê jêr’a got: «Ez xulam, de bide min wê avê, ku ez îdî t’î nebim û neyêm ji vir avê nek’işînim».

16Îsa lê veger’and û gotê: «Her’e gazî mêrê xwe ke û were vira». 17K’ulfetê caba Wî da û got: «Mêrê min t’une». Îsa jêr’a got: «Te r’ast got: ‹Mêrê min t’une›, 18çimkî pênc mêrêd te hebûne û yê ku niha jî tu pêr’a yî ne mêrê te ye. Te ev yeka r’ast got». 19K’ulfetê jêr’a got: «Ez xulam, ez dibînim Tu p’êxember î+. 20Kal û bavêd me li serê vî ç’îyayî Xwedê h’ebandine, lê hûn dibêjin cîyê Xwedê h’ebandinê gerekê li Orşelîmê be»+. 21Îsa jêr’a got: «E’vdê, Min bawer bike, wextê bê, ku hûnê ne li vî ç’îyayî û ne jî li Orşelîmê Bavê bih’ebînin. 22Hûn samerî Wî dih’ebînin, K’îjanî ku hûn nas nakin, lê em cihû Wî dih’ebînin, K’îjanî em nas dikin, çimkî xilazbûn ji cihûya tê+. 23Lê belê wextê bê, îdî pêr’a gihîştîye jî, ku yêd r’ast dih’ebînin wê bi R’uh’ û R’astîyê Bavê bih’ebînin, çimkî Bav yêd aha dih’ebînin diger’e+. 24Xwedê R’uh’ e û yêd ku Wî dih’ebînin jî gerekê bi R’uh’ û R’astîyê Wî bih’ebînin»+. 25K’ulfetê jêr’a got: «Ez zanim ku Mesîhê bê», (awa gotî «Yê K’ifşkirî»). «Gava Ew bê, Ewê derheqa her tiştîda mer’a gilî ke»+. 26Îsa jêr’a got: «EZ EW IM[*] , ku t’evî te xeber didim»+.

27Ser xeberdana wanda şagirtêd Îsa hatin. Ew gelekî e’cêbmayî man, ku Wî t’evî k’ulfetê xeber dida, lê kesî negotê: «Tu çi dixwazî?» yan «bona çi t’evî wê xeber didî?» 28Hingê k’ulfetê cêr’ê xwe hişt, çû bajêr û cime’têr’a got: 29«Werin Wî merivî bibînin, Yê ku h’emû tiştêd ku min berê kiribûn minr’a gotin. Gelo Ev e Mesîh?» 30Ew ji bajêr derk’etin û hatine cem Wî.

31Wî wextîda şagirtêd Wî lava jê dikirin û digotinê: «Dersdar, tiştekî bixwe!» 32Lê Ewî wanr’a got: «Xurekê Minî xwarinê heye, hûn nizanin». 33Şagirta ji hevdu pirsî: «Gelo kesekî jêr’a xwarin anîye?»

34Îsa wanr’a got: «Xwarina Min ew e, ku Ez xwestina Yê ku Ez şandime bikim û şixulêd Wî bînime sêrî+. 35Çima hûn xwexa nabêjin: ‹H’eta nandirûnê hê çar meh hene›? Va ye Ez wer’a dibêjim, ç’e’vêd xwe vekin û dîna xwe bidine zevîya, ew çawa zer bûne, dirûtinêr’a hazir in!+
36Yê ku didirû heqê xwe distîne û bona jîyîna h’eta-h’etayê ber t’op dike, wekî yê diçîne û yê didirû bi hevr’a şa bin+. 37Vira ev gotin r’ast e, ku: ‹Yek diçîne û yekî din didirû›. 38Min hûn şandin ku hûn wê bidirûn, ser k’îjanê hûn nexebitîne, hinekêd din xebitîn û hûn li ser xebata wan r’ûniştin».

Cime’ta samerîyê bawerîya xwe Îsa tînin

39Gelek samerîyêd ji wî bajarî bawerîya xwe li Wî anîn, bona gotina wê k’ulfetê ku digot: «H’emû tiştêd ku min kiribûn, Ewî minr’a gotin». 40Û gava samerî hatine cem Wî, lava jê kirin, ku Ew li cem wan bimîne. Ew jî du r’oja li wê derê ma. 41Geleka bona wê xeberdana Wî bawerîya xwe li Wî anîn 42û wê k’ulfetêr’a gotin: «Em îdî ne ku pê gotina te bawer dikin, lê me xwexa bihîst û em zanin ku ev e r’ast Xilazkirê dinyayê»+.

Îsa kur’ê qulixk’arekî qenc dike

(Metta 8:5-13; Lûqa 7:1-10)

43Pey van her du r’ojar’a Îsa ji wir r’abû çû Celîlê. 44Îsa xwexa şe’detî dabû, ku r’ûmeta p’êxember cî-misk’enê wîda t’une+. 45Gava ku Ew hate Celîlê, celîlîya Ew qebûl kir, çimkî ewana xwexa jî bona Cejina Derbazbûnê çûbûne Orşelîmê û tiştêd ku Wî kiribûn dîtibûn+.

46Îsa dîsa çû Qanaya Celîlê, k’îderê av kiribû şerav. Wê derê qulixk’arekî qesirê hebû, ku kur’ê wî li Kefernahûmê nexweş bû+. 47Gava ewî bihîst ku Îsa ji Cihûstanê hatîye Celîlê, hate cem Wî û lava jê kir, ku her’e Kefernahûmê kur’ê wîyî bertelef qenc ke. 48Îsa wîr’a got: «H’eta ku hûn nîşan û k’eremeta nebînin, hûn t’u car bawer nakin»+. 49Qulixk’arê qesirê jêr’a got: «Ez xulam, were em her’in, hela hê kur’ê min nemirîye». 50Îsa lê veger’and û gotê: «Her’e, kur’ê te sax-silamet e». Wî merivî jî ew gotina Îsa bawer kir û çû. 51Ew hê negihîştibûyê, xulamêd wî pêşîya wîda hatin û jêr’a gotin: «Kur’ê te sax-silamet e». 52Ewî ji xulamêd xwe pirsî: «K’îjan sih’etêda ew berbi qencbûnê çû?» Wana gote wî: «Duhu pey nîvror’a sih’eta yekê t’ayê jê ber’da». 53Hingê bavê kur’ik tê derxist, ku ew wê sih’etêda bû, gava Îsa jêr’a got: «Kur’ê te sax-silamet e». Bi vî awayî wî û t’emamîya neferêd mala wî bawer kirin+. 54Eva nîşana duda bû ku Îsa kir, gava Ew ji Cihûstanê hate Celîlê+.

5

Nexweşê sî û h’eyşt sala qenc dibe

5^1Pey vê yekêr’a cejineke cihûya hat û Îsa hevraz çû Orşelîmê.

2Li Orşelîmê, li ber dergehê Pêz h’ewzek hebû, ku bi îbranî jêr’a dibêjin Beytzat’a, pênc hêwangehêd wê hebûn+. 3Wan hêwangehada gelek nexweş p’aldayî bûn: Yêd kor, şilûşe’t û k’ût. 4Evana hîvîya lihevk’etina avê bûn, çimkî car-cara milyak’etekî Xudan dik’ete avê û li hev dixist. Û pey lihevk’etina avêr’a, k’ê berî h’emûya bik’eta avê, ew ji nexweşîya xwe qenc dibû[*] . 5Merivek li wê derê hebû, ku nexweşê sî h’eyşt sala bû. 6Îsa gava ew li wir p’aldayî dît û zanibû jî ku ew zûva nexweş e, wîr’a got: «Tu dixwazî qenc bî?» 7Yê nexweş lê veger’and û gotê: «Ez xulam, kesekî min t’une, wekî gava av li hev dik’eve, min bavêje h’ewz. H’eta ez h’izî didime xwe xwe bavêjimê, yekî din berî min xwe davêjê». 8Îsa jêr’a got: «R’abe ber’a xwe hilde û biger’e»+. 9Pêr’a-pêr’a ew meriv qenc bû, ber’a xwe hilda û ger’îya.

Ew r’oja şemîyê bû. 10Hingê cihûya wî merivê qencbûyîr’a got: «Îro şemî ye! Qanûn îzinê nade ku tu ber’a xwe hildî»+. 11Ewî li wan veger’and û got: «K’ê ez qenc kirim Ewî minr’a got: ‹Ber’a xwe hilde û biger’e›». 12Wana jê pirsî: «Ew k’î bû ku ter’a got: ‹Ber’a xwe hilde û biger’e?›» 13Lê yê qencbûyî nizanibû Ew k’î bû, çimkî Îsa Xwe nava e’laleta wirda betavekir. 14Pey vê yekêr’a Îsa ew p’aristgehêda dît û jêr’a got: «Binihêr’e, tu qenc bûyî! Îdî guna neke, wekî tiştekî hê xirab neyê serê te».

15Wî merivî çû cihûyar’a gilî kir, Yê ku ew qenc kirîye Îsa ye. 16Bona vê yekê îdî cihû pey Îsa k’etin, çimkî Wî ev yekana r’oja şemîyêda dikirin+. 17Hingê Îsa li wan veger’and û got: «Bavê Min h’eta niha şixulê Xwe dike, Ez jî dikim». 18Bona vê yekê cihûya hê dikir ku Wî bikujin, çimkî Wî ne t’enê r’oja şemîyê t’er’ibandibû, lê Xwedê kiribû Bavê Xwe û Xwe himberî Xwedê kiribû+.

Xwedê h’ukum daye Kur’

19Lema Îsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ku Kur’ nikare xweserîxwe tiştekî bike, ew t’enê wan tiştêd ku dibîne Bav dike, Ew jî dike. Bav çi dike Kur’ jî usa dike. 20Çimkî Bav Kur’ h’iz dike û her tiştêd ku Xwexa dike nîşanî Wî dike. Ewê hê tiştêd mezin nîşanî Wî bike û hûnê e’cêbmayî bimînin+. 21Çawa ku Bav dikare mirîya sax ke û jîyînê bide wan, usa jî Kur’ dikare k’îjana Ew dixwaze, jîyînê bide wan+. 22Serda jî Bav dîwana t’u kesî nake, lê h’emû h’ukumê dîwankirinê daye Kur’,+
23wekî h’emû qedirê Kur’ bizanibin, çawa qedirê Bavê zanin. Yê ku qedirê Kur’ nizane, ew qedirê Bavê ku Ew şandîye jî nizane+.

24Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim: Her kesê ku guh bide gotinêd Min û Wî bawer bike, Yê ku Ez şandime, jîyîna wîye h’eta-h’etayê heye. Dîwana wî nayê kirinê, lê ew ji mirinê derbazî jîyînê bûye+. 25Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, wext tê û pêr’a gihîştîye jî, ku mirîyê dengê Kur’ê Xwedê bibihên û ewêd ku bibihên wê bijîn+. 26Çimkî çawa Bav kanîya jîyînê ye, usa jî kir wekî Kur’ Xwexa kanîya jîyînê be+. 27Ewî h’ukumê dîwankirinê jî da Wî, çimkî Ew Kur’ê Mêriv e+. 28Li vê yekê e’cêbmayî nemînin, çimkî wext nêzîk dibe, ku h’emûyêd t’irbada wê dengê Wî bibihên+
29û derk’evin. Yêd ku qencî kirine wê bona jîyînê r’abin, yêd ku xirabî kirine bona dîwanê+.

30Ez Xwexa nikarim tiştekî bikim. Çawa ku Ez dibihêm, usa jî dîwanê dikim. Dîwankirina Min r’ast e, çimkî Ez ne ku li xwestina Xwe diger’im, lê xwestina Yê ku Ez şandime+.

Şe’detîya bona Îsa

31Heger Ez bona Xwe şe’detîyê bidim, şe’detîya Min ne r’ast e+. 32Lê yekî din heye ku bona Min şe’detîyê dide û Ez zanim ew şe’detîya ku Ew bona Min dide r’ast e. 33We meriv şandine cem Yûh’enna û wî şe’detîya r’astîyê da+. 34Lê Ez ne h’ewcê şe’detîya meriva me, Ez t’enê van tişta dibêjim, wekî hûn xilaz bin. 35Yûh’enna ç’irak bû ku dişixulî û r’onayî dida. We xwest ku hinek wext bi r’onaya wî şa bin+. 36Lê ew şe’detîya bona Min ser şe’detîya Yûh’ennar’a ye. Çimkî ew şixulêd ku Bavê spartine Min, wekî Ez wan bînime sêrî, hema ew şixul in, yêd ku Ez dikim, şe’detîyê bona Min didin, ku Bavê Ez şandime+. 37Û Bav ku Ez şandime, Wî Xwexa bona Min şe’detî daye. We t’u car ne dengê Wî bihîstîye, ne r’ûyê Wî dîtîye 38û ne jî gotina Wî dilê weda dimîne, çimkî hûn Ewî ku Wî şandîye bawer nakin. 39Hûn nivîsarada k’ûr dibin, çimkî hûn dibêjin, jîyîna weye h’eta-h’etayê wanda ye û hema ew xwexa şe’detîya Min didin+. 40Lê hûn naxwazin bêne cem Min, wekî jîyîna we hebe.

41Ez ne h’ewcê şikirdayîna merivayê me,+
42lê Ez we nas dikim û zanim ku dilê weda h’izkirina Xwedê t’une. 43Ez bi navê Bavê Xwe hatim û hûn Min qebûl nakin. Lê heger yekî din bi navê xwe bê, hûnê wî qebûl kin+. 44Hûnê çawa bikaribin Min bawer bikin, heger hûn nav hevda r’ûmeta navê xwe diger’in, lê ew r’ûmeta ku ji Xwedêyê bêşirîkî-bêhevale nager’in+? 45Nefikirin ku Ezê we li ber Bavê neheq kim. Yek heye, ku we neheq dike, hema ew Mûsa ye ku we gumana xwe danîye ser wî. 46Heger we Mûsa bawer bikira, weyê Ez jî bawer bikirama, çimkî ewî derheqa Minda nivîsîye+. 47Lê heger hûn nivîsarêd wî bawer nakin, hûnê çawa gotinêd Min bawer bikin?»

6

Îsa pênc h’ezara t’êr dike

(Metta 14:13-21; Marqos 6:30-44; Lûqa 9:10-17)

6^1•Pey vê yekêr’a Îsa derbazî wî berî gola Celîlê bû, ku jêr’a Teberîya dibêjin. 2E’laleteke giran pey Wî diçû, çimkî wan ew nîşanêd k’eremet dîtibûn, yêd ku Wî li ser nexweşa kiribûn. 3Îsa r’abû serê ç’îyê û li wê derê t’evî şagirtêd Xwe r’ûnişt. 4Cejina cihûyaye Derbazbûnê nêzîk bû+.

5Gava Îsa li dora Xwe nihêr’î, dît ku e’laleteke giran berbi Wî tê, gote Fîlîpo: «Emê nên ji k’u derê bik’ir’in, wekî ev merivana bixwin?»+
6Ewî ev yek got, ku wî bicêr’ibîne, çimkî Xwexa zanibû ku wê çi bikira. 7Fîlîpo lê veger’and û gotê: «Bahê dusid zîvî nan jî t’êra van nake, hema wekî her yekîr’a pe’rîk jî bik’eve!» 8Ji şagirta yekî, Endrawisê birê Şimh’ûn-Petrûs gote Wî:+
9«Vir xortek heye, ku pênc nanêd ceh û du me’sîyêd wî hene. Lê bona haqas meriva ev çi ye?»

10Îsa got: «Meriva li e’rdê bidine r’ûniştandinê». Şînayîya wir gelek bû, ew mêrêd ku r’ûniştin, weke pênc h’ezara bûn. 11Hingê Îsa ew nan hildan şikirî da û belayî r’ûniştîya kir. Bi vî awayî jî me’sî bela kirin, çiqas ku xwestin+. 12Û gava t’êr xwarin, Ewî şagirtêd Xwer’a got: «Wan hûrikêd bermayî bidine hev, wekî tiştek p’ûç’ nebe». 13Şagirta jî ji ber ewêd ku pênc nanêd ceh xwaribûn, donzdeh sele ji hûrikêd bermayî t’ijî berev kirin.

14Gava van meriva dît ku Îsa ev nîşan kir, gotin: «R’ast Ev e ew p’êxemberê ku wê bihata dinyayê!»+
15Hingê Îsa pê h’esîya ku ewê bên û Wî bi zorê bibin bikine p’adşa, dîsa Ew t’enê hilk’işîya ç’îyê.

Îsa p’îya li ser avêr’a diçe

(Metta 14:22-27; Marqos 6:45-52)

16•Gava r’o çû ava, şagirtêd Wî berjêrî devê golê bûn. 17Ew k’etine qeyikekê û r’ê k’etin, wekî derbazî Kefernahûmê, wî berî golê bin. Îdî te’rî k’etibû e’rdê, lê Îsa hê Xwe wanr’a negîhandibû. 18Firtoneke qayîm r’abû, golê da ber pêla. 19Gava wan bêr k’işandin qasî pênc-şeş kîlomêtira pêşda çûn, wan dît ku Îsa peya ser golêr’a tê nêzîkî qeyikê dibe. R’isasê ew girtin, 20lê Îsa wanr’a got: «Netirsin, Ez im!» 21Hingê wan xwest ku Ew hildana qeyikê. Qeyik pêr’a-pêr’a gihîşte wî alîyê ku wan dixwest biçûnayê.

Meriv li Îsa diger’in

22R’oja dinê ew e’laleta ku li wî berî golê mabû, zanibû ku li wir alîyê wan t’enê qeyikek hebû, ew jî şagirtêd Wî t’enê k’etibûnê derbaz bibûn, lê Îsa nek’etibû wê qeyikê. 23Ji alîyê Teberîyayê hinek qeyikêd din hatin nêzîkî wî cîyî bûn, k’îderê pey şikirdayîna Xudanr’a nan xwaribûn. 24Gava meriva dît ku ne Îsa li wir e û ne jî şagirtêd Wî, hingê ew xwexa jî k’etine qeyika û çûne Kefernahûmê, wekî li Îsa biger’in.

Îsa ye nanê jîyîna h’eta-h’etayê

25Gava wan Îsa li wî berî golê dît, jêr’a gotin: «Dersdar, Tu k’engê hatî vê derê?» 26Îsa li wan veger’and û got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, hûn li Min diger’in, ne ku bona wê yekê, ku we nîşan dîtine, lê bona wê yekê, ku we ji wî nanî xwar û t’êr bûn. 27Bona xwarina p’ûç’ nexebitin, lê bona wê xwarinê bixebitin, ya ku jîyîna h’eta-h’etayêda dimîne, k’îjanê Kur’ê Mêriv wê bide we, çimkî Bav Xwedê mora Xwe li Wî xistîye»+.

28Û wan jê pirsî: «Gerekê em çi bikin, wekî wan şixulêd Xwedê bînine sêrî?» 29Îsa li wan veger’and û got: «Şixulê Xwedê ev e, ku hûn bawerîya xwe Wî bînin, Yê ku Ewî şandîye»+. 30Wana ser vê yekê jêr’a got: «Ku usa ye Tê çi nîşanê bikî, wekî em bibînin û Te bawer bikin? Tê çi şixulî bikî+? 31Kal û bavêd me ber’îyêda mana xwarin, çawa ku hatîye nivîsarê: ‹Wî ji e’zmên bona xwarina wan nan da›[*] »+.

32Îsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ew ne ku Mûsa bû ku ji e’zmên nan da we, lê Bavê Min bû. Belê Ew Bavê Min e, ku wî nanê r’ast ji e’zmên dide we! 33Çimkî ew nanê Xwedê dide ew e, ku ji e’zmên tê xwarê û jîyînê dide dinyayê». 34Wan lê veger’and û gotinê: «Em xulam, de her gav vî nanî bide me»+.

35Îsa wanr’a got: «Ez im nanê jîyînê. Her kesê ku bê cem Min, ew qet bir’çî nabe û her kesê ku bawerîya xwe Min bîne, t’u car t’î nabe+. 36Lê çawa ku Min wer’a got, we Ez dîtim jî, lê hûn hê bawer nakin. 37Ew h’emûyêd ku Bav dide Min, wê bêne cem Min û her kesê ku bê cem Min, Ez t’u car berî wî nadim+. 38Çimkî Ez ji e’zmên hatime xwarê, ne ku xwestina Xwe bikim, lê xwestina Wî, Yê ku Ez şandime+. 39Xwestina Yê ku Ez şandime ev e, wekî Ez ji h’emûyêd ku Wî dane Min t’u kesî unda nekim, lê R’oja Axretêda ji mirinê r’akim+. 40Çimkî xwestina Bavê Min ev e, wekî her kesê ku Kur’ bibîne û bawerîya xwe Wî bîne, jîyîna Wîye h’eta-h’etayê hebe. Û R’oja Axretêda jî Ezê wî ji mirinê r’akim»+.

41Cihûya hindava Wîda bîna xwe teng kir, çimkî Wî got: «Nanê ku ji e’zmên hate xwarê Ez im». 42Û digotin: «Ne eva Îsayê kur’ê Ûsiv e, ku em dê û bavê Wî nas dikin? Îdî eva çawa dibêje: ‹Ez ji e’zmên hatime xwarê›?»+

43Îsa cab da û wanr’a got: «Nav hevda nekine p’iste-p’ist. 44T’u kes nikare bê cem Min, h’eta Bavê ku Ez şandime, wî berbi Min nek’işîne. Û R’oja Axretê Ezê wî ji mirinê r’akim+. 45Li alîyê nivîsarêd p’êxemberada hatîye nivîsarê: ‹H’emûyê ji alîyê Xwedêda bêne hînkirinê›[*] . Her kesê ku ji Bav bibihê û hîn be wê bê cem Min+. 46Bi vê yekê Ez nabêjim, ku kesekî Bav dîtîye. Ewê ku ji Xwedê ye, t’enê Ewî Bav dîtîye+. 47Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ewê ku bawer dike jîyîna wîye h’eta-h’etayê heye. 48Ez im nanê jîyînê. 49Kal û bavêd we ber’îyêda mana xwarin û mirin. 50Lê ev e ew nanê ku ji e’zmên hatîye xwarê, wekî her kesê ku jê bixwe nemire. 51Ez im nanê jîyînê ku ji e’zmên hatime xwarê. K’î ku ji Vî nanî bixwe, wê h’eta-h’etayê bijî. Ew nanê ku Ezê bona jîyîna dinyayê bidim, ew bedena Min e»+.

52Li ser vê yekê cihû hevr’a k’etine de’wê û gotin: «Eva çawa dikare bedena Xwe bide me ku em bixwin?» 53Hingê Îsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, h’eta ku hûn bedena Kur’ê Mêriv nexwin û xûna Wî venexwin, jîyînê nava weda t’unebe+. 54Yê ku bedena Min bixwe û xûna Min vexwe, wê jîyîna wîye h’eta-h’etayê hebe û Ezê wî R’oja Axretê ji mirinê r’akim. 55Çimkî bedena Min xwarina r’ast e û Xûna Min jî vexwarina r’ast e. 56Ewê ku bedena Min dixwe û xûna Min vedixwe, ew nava Minda dimîne, Ez jî nava wîda+. 57Çawa Bav, kanîya jîyînê[*] Ez şandim û bi destê Bavê Ez sax im, bi vî awayî jî yê ku Min bixwe, wê bi destê Min sax bimîne. 58Ev e Ew nanê ku ji e’zmên hatîye xwarê. Ev ne mîna wî manayî ye, ku kal û bavêd we xwarin, lê mirin. Ewê ku Vî nanî bixwe, wê h’eta-h’etayê bijî». 59Îsa ev xeber k’inîştêda gotin, gava Wî Kefernahûmêda hîn dikir.

Xeberêd jîyîna h’eta-h’etayê

60Ji şagirtêd Wî geleka gava ev xeber bihîstin, gotin: «Ev çi xeberne giran in! K’î dikare guhdarîya gotinêd Wî bike?» 61Lê Îsava e’yan bû ku şagirt li ser vê yekê nava hevda dikine p’iste-p’ist, wanr’a got: «Ev yek we p’işk dike? 62Lê hingê hûnê çi bêjin, heger bibînin Kur’ê Mêriv r’adibe wî cîyê ku berê lê bû+? 63R’uh’ jîyînê dide, beden berga tiştekî nagire. Ew xeberêd ku Min wer’a gotin, R’uh’ û jîyîn in+. 64Lê nava weda hinek hene bawer nakin». Îsa hê serê sêrîda zanibû ku k’î bawer nake û k’î ye ewî ku wê nemamîya Wî bike+. 65Û Wî got: «Bona vê yekê Min wer’a got: Kesek nikare bê cem Min h’eta ku ew ji alîyê Bavêda jêr’a nehatibe dayînê».

66Bona vê yekê ji şagirtêd Wî gelek paşda çûn û îdî t’evî Wî nediger’îyan. 67Hingê Îsa ji her donzdeha pirsî: «Dibe ku hûn jî dixwazin her’in?» 68Şimh’ûn-Petrûs lê veger’and û gotê: «Xudan, emê her’ine cem k’ê? Gotinêd jîyîna h’eta-h’etayê cem Te ne. 69Û me bawer kirîye û em zanin ku Tu yî Pîrozê Xwedê»+. 70Îsa li wan veger’and û got: «Çima Min hûn her donzdeh nebijartin? Lê belê yek ji we cin e»+. 71Wî ev yek bona Cihûdayê kur’ê Şimh’ûnê Îsxeryotî digot, çimkî r’ast e ew yek ji her donzdeha bû, lê dîsa wê nemamîya Îsa bikira+.

7

Îsa û birêd Xweva

7^1Pey vê yekêr’a Îsa Celîlêda diger’îya. Wî nedixwest ku Cihûstanêda biger’îya, çimkî cihû pey k’etibûn ku bikuştana+. 2Gava Cejina cihûyaye H’olikçêkirinê nêzîk bû,+
3birêd Wî jêr’a gotin: «Ji vir r’abe her’e Cihûstanê, wekî şagirtêd Te ew kirêd ku Tu dikî bibînin+. 4Çimkî merivê ku dixwaze aşkere xwe bide naskirinê, kirinêd xwe venaşêre. Heger Tu xweyê van kira yî, xwe dinyayêva e’yan ke». 5Birêd Wî jî bawerîya xwe jê nedanîn. 6Îsa wanr’a got: «Wextê Min hê nehatîye, lê her t’im wext destê weda ye+. 7Dinya nikare bijene we, lê dijene Min, çimkî Ez şe’detîyê didim, ku kirêd wê xirab in+. 8Hûn xwexa hevraz her’ine vê cejinê, lê Ez hela hê[*] nayêmê, çimkî wextê Min hê t’am nehatîye». 9Ew yek wanr’a got û li Celîlê ma.

Îsa t’evî cejinê dibe

10Lê çaxê birêd Wî hevraz çûne cejinê, Ew jî r’abû çû wir, ne ku aşkere, lê bi dizîva. 11Wî çaxî cihû cejinêda lê diger’îyan û digotin: «Ew k’anê ye?» 12Nav e’laletêda bona Wî gelek xeberdan diçû. Hineka digot: «Ew merivekî qenc e», hineka jî digot: «Na, Ew cime’tê ji r’ê derdixe». 13Lê ji tirsa cihûya, kesî newêribû aşkere bona Wî tiştek bigota+.

14Lê nîvê cejinêda Îsa hevraz çû k’ete p’aristgehê û dest bi hînkirinê kir. 15Cihû e’cêbmayî diman û digotin: «Evî nexwendîye, ew çawa haqas nivîsar zane?» 16Îsa li wan veger’and û got: «Hînkirina Min ne ji Min e, lê ji Wî ye, Yê ku Ez şandime+. 17Heger merivek bixwaze e’mirê Wî biqedîne, wê hingê bizanibe ev hînkirina Min gelo ji Xwedê ye, yan Ez xweserîxwe xeber didim. 18Yê ku xweserîxwe xeber dide, ew li navê xwe diger’e, lê Ewê ku li navê Yê ku Ew şandîye diger’e, Ew yekî r’ast e û li cem Wî qelpî t’une+. 19Ne Mûsa Qanûn da we? Û ji we t’u kes jî Qanûnê naqedîne. Hûn çima dixwazin Min bikujin?»+
20Cime’tê lê veger’and û gotê: «Tu cinak’etî yî! K’î dixwaze Te bikuje?»+
21Îsa li wan veger’and û got: «Min k’eremetek kir, hûn h’emû jî e’cêbmayî mane. 22Mûsa sinetkirin da we, (ew jî ne ku ji Mûsa hat, lê ji kal û bava) û hûn r’oja şemîyê mêriv sinet dikin. 23Heger hûn r’oja şemîyê zar’a sinet dikin wekî Qanûna Mûsa net’er’ibe, îdî çima hûn hêrsa xwe li ser Min r’adikin, wekî Min r’oja şemîyêda merivek serda-pêda qenc kir+? 24Li anegorî dîtina ç’e’vêd xwe dîwanê nekin, lê li anegorî r’astîyê dîwanê bikin»+.

Şika ser Îsa

25Hingê hineke ji Orşelîmê gotin: «Eva ne ew e, yê ku dixwestin bikuştana? 26Û va ye Ew aşkere xeber dide û t’u kes jî jêr’a tiştekî nabêje. Dibe ku serwêr pê h’esîyane, ku Eva Mesîh e? 27Lê r’ast em zanin ku eva ji k’u ye. Lê gava ku Mesîh bê, kesê nizanibe ku ew ji k’u ye»+.

28Hingê Îsa p’aristgehêda wextê hînkirinê dengê Xwe bilind kir û got: «Hûn Min nas dikin û zanin ku Ez ji k’u me? Ez xweserîxwe nehatime. Lê Yê ku Ez şandime, Ew ser r’astîyê ye, hûn Wî nas nakin. 29Ez Wî nas dikim, çimkî Ez ji Wî me û Ewî Ez şandime»+.

30Hingê kirin ku Wî bigirin, lê kesekî nikaribû Ew bigirta, çimkî hê wextê Wî nehatibû+. 31Lê ji e’laletê geleka bawerîya xwe Wî anî û gotin: «Gava ku Mesîh bê, Ewê ji kirinêd vî zêdetir nîşana bike?»+

Bona girtina Îsa nobedar têne şandinê

32Fêrisîya ew gote-gota derheqa Wîda ji nava cime’tê bihîst û serekêd k’ahîna nobedar şandin, wekî Wî bigirin. 33Îsa got: «Ezê hinek wext jî t’evî we bimînim, paşê Ezê her’ime cem Wî, Yê ku Ez şandime+. 34Hûnê li Min biger’in, lê Min nabînin. Cîyê ku Ezê lê bimînim, hûn nikarin bên»+. 35Hingê cihûya hevdur’a gotin: «Ev merivê k’uda her’e, ku emê Wî nebînin? Qey nêta Wî heye her’e cem cime’ta meye ku li nav yûnanada bela bûye û yûnana hîn ke? 36Ev çi xeberdan e ew dike: ‹Hûnê li Min biger’in û Min nebînin, cîyê ku Ezê lê bimînim, hûnê nikaribin bên›?»

Ç’emêd ava jîyînê

37R’oja xilazîyê, r’oja cejinêye here e’zîz, Îsa sekinî û bi dengekî bilind got: «Heger yek t’î ye, bira bê cem Min û vexwe+. 38Ewê ku bawerîya xwe Min bîne[*] , çawa ku nivîsar dibêje: ‹Wê ji nav-dilê wî ç’emêd ava jîyînê bik’işin›»[*]+ . 39Îsa ev gotin bona wî R’uh’ê Pîroz got, k’îjan ku bawermendêd Wî wê bistandana. R’uh’ê Pîroz hê nehatibû dayînê, çimkî Îsa hê nehatibû r’ûmetkirinê+.

Dutîretîya nav e’laletê

40Gava wana ev gotin bihîst, hinekêd ji e’laletê gotin: «R’astî jî eva ew p’êxember e»+. 41Hineka jî got: «Eva Mesîh e», lê hinekêd din jî gotin: «Çima Mesîhê ji Celîlê bê? 42Ne nivîsar dibêje, ku Mesîhê ji zur’eta Dawid û ji gundê Dawid wê bê, awa gotî ji Beytleh’mê?»+
43Bi vî awayî nav e’laletêda, li ser Wî dutîretî pêşda hat+. 44Hinekêd ji wan xwestin Ew bigirtana, lê t’u kesî dest neda Wî.

Nebawerîya serwêrêd cihûya

45Hingê nobedar veger’îyane cem fêrisî û serekêd k’ahîna. Wana ji nobedara pirsî: «We çima Ew neanî?» 46Nobedara li wan veger’and û gotin: «T’u kesî t’u cara mîna wî merivî xeber nedaye!» 47Hingê fêrisîya li wan veger’and û gotin: «Îdî ewî hûn jî ji r’ê derxistine? 48T’u ji serwêr û fêrisîya kesekî bawerîya xwe jê anîye,+
49pêştirî vê cime’ta me’rim, ku Qanûnê nizane û nifir’ lê ye?» 50Nîkodêmo, yê ku berê çûbû cem Îsa û ji fêrisîya bû, wanr’a got:+
51«Gelo Qanûna me dîwana mêriv dike, h’eta ku guhdarîya wî neke û nizanibe ku ew çi dike?»+
52Li wî veger’andin û gotin: «Dibe ku tu jî ji Celîlê yî? K’ûr e’nene ke, tê bibînî ku ji Celîlê t’u p’êxember dernak’evin»+.

Jina gunek’ar tê baxşandinê

53Û her kes çû mala xwe,

8

8^1lê Îsa çû ç’îyayê Zeyt’ûnê. 2Serê sibehê zû Ew dîsa veger’îya p’aristgehê, t’emamîya cime’tê hate cem Wî. Ew r’ûnişt û destpêkir ew hîn kirin. 3Qanûnzan û fêrisîya jineke ku zinêk’arîyêda hatibû girtinê anîn û li ber h’emûya dane sekinandinê. 4Wana jêr’a got: «Dersdar, eva jina zinêk’arîyêda hate girtinê. 5Qanûnêda Mûsa t’emî daye me, ku em yêd aha bidine ber kevira. Awa Tu çi dibêjî?»+
6Bi vê gotinê Ew dicêr’ibandin, wekî nigê wan cî bigire, Wî neheq derxin. Lê Îsa Xwe qûz kir û bi t’ilîya Xwe li ser e’rdê nivîsî+. 7Lê gava wan serhev-serhev dipirsîn, Ewî serê Xwe bilind kir û wanr’a got: «Nava weda k’î bêgune ye, bira kevirê pêşin ew bavêje wê»+. 8Û dîsa Wî Xwe qûz kir û bi t’ilîya Xwe ser e’rdê nivîsî. 9Wana ku ev yek bihîst, ji mezina girtî yek-yek derk’etin. Îsa t’enê ma û k’ulfet jî li wir sekinî mabû. 10Îsa serê Xwe bilind kir û wêr’a got: «E’vdê, k’anê ne? Kesekî tu neheq nekirî?» 11Ewê gote Wî: «T’u kes nema, ez xulam!» Û Îsa gotê: «Ez jî te neheq nakim. Her’e û îdî ji vir şûnda guna neke»[*]+ .

R’onaya dinyayê

12Îsa dîsa t’evî wan xeber da û got: «Ez im r’onaya dinyayê. Ewê ku pey Min bê, wê t’u car te’rîyêda neger’e, lê wê r’onaya wîye jîyînê hebe»+. 13Fêrisîya lê veger’and û gotinê: «Tu şe’detîyê bona Xwe didî, şe’detîya Te ne r’ast e»+. 14Îsa caba wana da û got: «Heger Ez Xwexa bona Xwe şe’detîyê didim, şe’detîya Min r’ast e, çimkî Ez zanim Ez ji k’u hatime û k’uda diçim. Lê hûn nizanin ku Ez ji k’u têm, yan k’uda diçim+. 15Hûn li anegorî dîtina ç’e’va dîwanê dikin, lê Ez dîwana t’u kesî nakim+. 16Lê heger Ez dîwanê bikim jî, dîwankirina Min r’ast e, çimkî Ez ne t’enê me, Ez û Bav em hevr’a ne, yê ku Ez şandime+. 17Qanûna weda jî nivîsar e, ku şe’detîya du meriva r’ast e[*]+ . 18Ez bona Xwe şe’detîyê didim û Bavê ku Ez şandime jî bona Min şe’detîyê dide»+.

19Hingê wan jê pirsî: «K’anê ye Bavê Te?» Îsa li wan veger’and û got: «Hûn ne Min nas dikin, ne jî Bavê Min. Heger we Ez nas bikirama, weyê Bavê Min jî nas bikira»+. 20Îsa ev xeber p’aristgehêda wextê hînkirina Xwe gotin, li wê oda ku dîyarî têda dihate t’opkirinê, lê kesî Ew negirt, çimkî hê wextê Wî nehatibû+.

Îsa ne ji vê dinê ye

21Wî dîsa wanr’a got: «Ez diçim, hûnê li Min biger’in û hûnê nav gunêd xweda bimirin. Hûn nikarin bêne wî cîyê ku Ezê her’imê»+. 22Ser vê yekê cihûya got: «Dibe ku evê Xwe bikuje ku dibêje: ‹Hûn nikarin bêne wî cîyê ku Ezê her’imê›?»

23Îsa wanr’a got: «Hûn ji jêrê ne, Ez ji jorê me, hûn ji vê dinyayê ne, lê Ez ne ji vê dinyayê me+. 24Bona vê yekê Min wer’a got, ku hûnê nav gunêd xweda bimirin. Heger hûn bawer nekin ku EZ EW IM[*] , hûnê nav gunêd xweda bimirin». 25Hingê jê pirsîn: «Tu k’î yî?» Îsa wanr’a got: «Ez Ew im, Yê ku serê sêrîda wer’a dibêjim. 26Gelek tişt hene, ku Ez derheqa weda bêjim û dîwana we bikim. Lê Yê ku Ez şandime ser r’astîyê ye û çi ku Min ji Wî bihîstîye, Ez dinyayêr’a wê dibêjim»+.

27Wana xeberdana Wî fe’m nekir, ku Wî anî ser Bavê. 28Hingê Îsa wanr’a got: «K’engê hûn Kur’ê Mêriv bilind kin, hûnê hingê bizanibin ku EZ EW IM[*] û Min qet t’u tişt xweserîxwe nekirîye, lê Bavê çawa Ez hîn kirime, Ez usa xeber didim+. 29Û Yê ku Ez şandime t’evî Min e û Wî Ez t’enê nehiştime, çimkî Ez her gav kirinêd ku Wî xweş tên, dikim»+. 30Gava Îsa aha xeber da, gelek meriva bawerîya xwe Wî anî+.

R’astîyê we aza ke

31Hingê Îsa gote wan cihûya, yêd ku bawerîya xwe Wî anîn: «Heger hûn ser hînkirina Min bimînin, hûnê r’ast şagirtêd Min bin. 32Hûnê r’astîyê nas kin û r’astîyê we aza ke»+. 33Wana lê veger’and û gotinê: «Em ji zur’eta Birahîm in û t’u car me xulamtî kesîr’a nekirîye. Tu çawa dibêjî: ‹Hûnê aza bin›?»+

34Îsa li wan veger’and û got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, her kesê ku guna dike, ew xulamê guna ye+. 35Xulam h’eta-h’etayê malêda namîne, lê kur’ h’eta-h’etayê dimîne+. 36Awa heger Kur’ê Xwedê we aza ke, hûnê r’astî aza bin. 37Ez zanim ku hûn ji zur’eta Birahîm in, lê hûn dikin ku Min bikujin, çimkî xeberêd Min dilê weda cî nabin+. 38Min çi ku cem Bavê Xwe dîtîye, Ez wê dibêjim, we jî çi ku cem bavê xwe bihîstine wê yekê dikin».

Zar’êd mîrêcin

39Wana lê veger’and û gotinê: «Bavê me Birahîm e». Îsa wanr’a got: «Heger hûn zar’êd Birahîm bûna, weyê kirêd Birahîm bikirana+. 40Lê niha hûn dikin ku Min bikujin, yekî usa ku r’astî ji Xwedê bihîstîye, wer’a dibêje. Birahîm tiştekî aha nekir. 41Hûn kirêd bavê xwe dikin». Hingê Wîr’a gotin: «Em r’îya zinêk’arîyêda dinê nek’etine! Bavekî me heye, Ew jî Xwedê ye»+. 42Îsa wanr’a got: «Heger Xwedê Bavê we bûya, weyê Ez h’iz bikirama, çimkî Ez ji cem Xwedê r’abûm hatime vir. Ez ne ku xweserîxwe hatime, lê Ewî Ez şandime. 43Çima hûn tiştêd ku Ez dibêjim fe’m nakin? Çimkî hûn nikarin gotinêd Min bibin+. 44Hûn bavê xweda ji mîrêcin in û dixwazin xwestinêd bavê xwe bînine sêrî. Ew ji serê sêrîda qet’il bû û wî t’u car xwe r’astîyê negirtîye[*] , çimkî nava wîda r’astî t’une. Gava ew derewa dike, ew gora binyat’a xwe dike, çimkî ew derewîn e û bavê derewa ye+. 45Lê çimkî Ez r’astîyê dibêjim, hûn Min bawer nakin. 46Ji we k’î dikare îzbat ke, ku gunê Min heye? Awa heger r’astîyê dibêjim, çima hûn Min bawer nakin? 47Ewê ku ji Xwedê ye, gotinêd Xwedê dibihê. Bona wê yekê hûn gotinêd Xwedê nabihên, çimkî hûn ne ji Xwedê ne».

Îsa û Birahîm

48Cihûya lê veger’and û gotinê: «Çima em r’ast nabêjin, ku Tu samerî yî û cina dik’evî?»+
49Îsa wanr’a got: «Ez cina nak’evim. Ez qedirê Bavê Xwe digirim, lê hûn Min bêhurmet dikin+. 50Ez r’ûmeta navê Xwe nager’im, lê yek heye ku lê diger’e û serda dinihêr’e+. 51Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, heger yek gotina Min xwey ke, ew t’u car mirinê nabîne»+. 52Hingê cihûya jêr’a got: «Îdî em zanin ku Tu cina dik’evî! Birahîm jî mir, p’êxember jî mirin û niha Tu dibêjî: ‹Heger yek gotina Min xwey ke, t’u car namire›. 53Çima Tu ji bavê me Birahîm çêtir î? Ew mir, p’êxember jî mirin. Tu Xwe dewsa k’ê datînî?»

54Îsa cab da: «Heger Ez xwexa r’ûmeta navê Xwe bilind kim, r’ûmeta navê Min ne tiştek e. Ew, Bavê Min e, Yê ku r’ûmeta navê Min bilind dike, k’îjanîr’a hûn dibêjin: ‹Xwedêyê me ye›+. 55Hûn Wî qet nas nakin, lê Ez Wî nas dikim. Heger Ez bêjim, Ez Wî nas nakim, Ezê jî mîna we derew derêm, lê Ez Wî nas dikim û gotina Wî xwey dikim+. 56Bavê we Birahîm h’eyra wê r’oja Minda bû, wî dît û şa bû»+. 57Bona vê yekê cihûya jêr’a got: «Tu hê pêncî salî t’une yî! Te Birahîm jî dîtîye?» 58Îsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, hê berî Birahîm EZ HEME»[*] . 59Hingê wan kevir hildan ku bavêjine Wî, lê Îsa Xwe ji wan vedizî û ji p’aristgehê derk’ete derva çû+.

9

Vebûna ç’e’vêd yekî zikmakîyêda kor

9^1Gava ku Îsa derbaz dibû, Ewî merivekî ji zikmakîyêda kor dît. 2Şagirtêd Wî jê pirsîn: «Dersdar, gunê k’ê ye ku ev meriva kor ji dîya xwe bûye? Gunê wî ye, yan yê dê û bavê wî ye?»+
3Îsa li wan veger’and û got: «Ne gunê wî ye, ne jî yê dê û bavê wî ye, lê ev yek aha bûye, wekî kirêd Xwedê li ser wî bêne e’yankirinê. 4H’eta ku r’oj heye, gerekê em kirêd Wî bikin, Yê ku Ez şandime. Şev tê, hingê t’u kesê nikaribe tiştekî bike+. 5H’eta ku Ez dinyayêda me, r’onaya dinyayê me»+.

6Ewî ev yek ku got, t’ûyî e’rdê kir, ji t’ûkê h’er’î çêkir, ew h’er’î ç’e’vê wî merivî da+
7û jêr’a got: «Her’e serç’e’vê xwe h’ewzê Sîlwamêda bişo», (ku ev nav tê fe’mkirin «Şandî»). Ewî jî çû serç’e’vê xwe şûşt û bi ç’e’vêd vebûyî veger’îya+.

8Cînarêd Wî û ewêd ku berê ew dîtibûn ku wî p’ars dikir, digotin: «Eva ewî kor nîne, ku r’ûdinişt û p’ars dikir?» 9Hineka digot: «Eva ew e», hineka jî digot: «Na, ne ew e, lê mîna wî ye». Lê wî xwexa digot: «Ez ew im». 10Hingê jê pirsîn: «Ku usa ye ç’e’vêd te çawa vebûne?» 11Ewî li wan veger’and û got: «Ew merivê ku jêr’a dibêjin Îsa, Ewî h’er’î çêkir û li ç’e’vêd min dan û minr’a got: ‹Her’e h’ewzê Sîlwamê û serç’e’vê xwe bişo›. Ez jî çûm, min serç’e’vê xwe şûşt û ç’e’vêd min vebûn». 12Wana jê pirsî: «K’a Ew k’u ye?» Ewî got: «Ez nizanim».

Fêrisî gilîya ji yê qencbûyî dik’işînin

13Wana ew merivê ku berê kor bû, birine cem fêrisîya. 14Ew r’oja ku Îsa h’er’î çêkir û ç’e’vêd wî vekirin, şemî bû+. 15Fêrisîya jî jê pirsî, k’a çawa ç’e’vêd wî vebûne? Ewî wanr’a got: «H’er’î li ç’e’vêd min da, min serç’e’vê xwe şûşt û niha ez dibînim». 16Hingê hineke ji fêrisîya got: «Ev meriva ne ji Xwedê ye, çimkî Ew r’oja şemîyê xwey nake». Lê hineka jî digot: «Merivekî gunek’ar çawa dikare van k’eremeta bike?» Bi vî awayî nav wanda bû dutîretî+. 17Hingê, dîsa gotine yê ku kor bû: «Tu çi dibêjî bona Ewî ku ç’e’vêd te vekirin?» Ewî jî got: «Ew p’êxember e»+.

18Lê cihûya bawer nedikir ku ew kor bûye û ç’e’vêd wî vebûne, h’eta gazî dê û bavê wî nekirin 19û ji dê û bavê wî nepirsîn: «Ev e ew kur’ê weyî ku hûn dibêjin, ji zikmakîyêda kor e? Eva çawa niha dibîne?» 20Dê û bavê wî li wan veger’andin û gotin: «Em zanin ku eva kur’ê me ye û ji zikmakîyêda kor e. 21Lê niha ew çawa dibîne, em nizanin, yan k’ê ç’e’vêd wî vekirine, em wê jî nizanin. Ew îdî mezin e, ji wî bipirsin, bira ew caba xwe bide». 22Dê û bavê wî ji tirsa cihûya aha gotin, çimkî cihûya pêşda ya xwe kiribûne yek: «Heger k’î bêje Îsa Mesîh e, ewê ji k’inîştê bê derxistinê»+. 23Lema dê û bavê wî gotin: «Ew îdî mezin e, ji wî bipirsin».

24Awa cara duda wana gazî wî merivê ku kor bû kirin û gotinê: «Ber Xwedê r’ast bêje![*] Em zanin ku Ew Meriva gunek’ar e»+. 25Ewî li wan veger’and û got: «Ez nizanim Ew gunek’ar e, yan na, lê ez t’enê tiştekî zanim ku ez kor bûm û niha dibînim». 26Dîsa ji wî pirsîn: «Ewî çi te kir? Ç’e’vêd te çawa vekirin?» 27Ewî li wan veger’and û got: «Min hêja wer’a got, lê we guhdarî nekir. Çima hûn dixwazin dîsa bibihên? Dibe ku hûn jî dixwazin bibine şagirtêd Wî?» 28Wana ew bêhurmet kir û gotin: «Tu yî şagirtê Wî, lê em şagirtêd Mûsa ne! 29Em zanin ku Xwedê t’evî Mûsa xeber daye, lê bona Vî em nizanin ku Ew ji k’u ye!»+

30Evî merivî li wan veger’and û got: «Hema ev e e’cêba giran, ku hûn nizanin Ew ji k’u ye, lê Wî ç’e’vêd min vekirin. 31Em zanin ku Xwedê dengê gunek’ara nabihê. Lê heger merivek xwedênas e û xwestina Wî dike, Xwedê dengê wî dibihê+. 32Hê berêda t’u cara qet nehatîye bihîstinê, ku yekî ç’e’vêd merivekî zikmakîyêda kor vekiribin. 33Heger Eva Meriva ji Xwedêda nîbûya Wî nikaribû t’u tişt bikira». 34Caba wî dan û gotin: «Tu serda-pêda nav gunada dinê k’etî yî û me hîn dikî?» Û ew ji k’inîştê derxistine der.

Korbûna r’uh’anî

35Gava Îsa bihîst ku ew derxistine der, ew dît û jêr’a got: «Tu bawerîya xwe Kur’ê Mêriv tînî?» 36Ewî pirsî û gotê: «Ez xulam, Ew K’î ye, wekî ez bawerîya xwe Wî bînim?» 37Îsa jêr’a got: «Te Ew dît û Ew e Yê ku niha t’evî te xeber dide»+. 38Ewî got: «Xudan, ez bawer dikim!» û ber Wî ta bû. 39Îsa got: «Ez bona dîwankirinê hatime vê dinyayê, wekî yêd ku nabînin bibînin û yêd ku dibînin kor bin».

40Hineke ji fêrisîya li wir hazir bûn, gava ev yek bihîstin, jêr’a gotin: «Çima em jî kor in?»+
41Îsa gote wan: «Heger hûn kor bûna, gunêd weyê t’unebûna. Lê niha hûn ku dibêjin: ‹Em dibînin›, didine k’ifşê ku hûn nava gunêd xweda dimînin+.

10

Şivan û pezêd wî

10^1Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ewê ku dêrîr’a nak’eve axilê pêz, lê cîkî dinr’a dik’evê, ew diz û qaçax e. 2Lê ewê ku dêrîr’a dik’evê, ew şivanê pêz e. 3Dergehvan derî li ber vedike, pez dengê wî dibihê û ew bi nava gazî pezêd xwe dike û wan derdixe derva. 4Gava ew pezêd xwe gişkî derdixe, pêşîyê dik’eve û pez jî pey wî diçe, çimkî dengê wî nas dikin. 5Ew t’u car pey yekî xerîb naçin, lê ji wî dir’evin, çimkî dengê yê xerîb nas nakin».

6Îsa ev mesele wanr’a got, lê wan fe’m nekir, ku Ew çi wanr’a dibêje+.

Şivanê qenc

7Awa Îsa dîsa wanr’a got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, Ez im derê pêz. 8Ew h’emûyêd ku berî Min hatine diz û qaçax in, lê pêz guhdarîya wan nekirîye. 9Ez im derî. Yê ku bi destê Min bik’eve hindur’, wê xilaz be. Ewê bik’eve hindur’, derk’eve û ç’êrê bibîne+. 10Diz t’enê bona dizîyê, kuştinê û qir’kirinê tê. Lê Ez hatime ku jîyîna wan hebe, jîyîna ser jîyînê.

11Ez im şivanê qenc. Şivanê qenc e’mirê Xwe bona pezê Xwe dide+. 12Lê yê p’îgar, ku ne şivan e û pez jî ne yê wî ye, gava dibîne gur tê, ew pêz dihêle û dir’eve. Gur jî dik’eve nava pêz t’ûr’-t’ûr’î dike+. 13P’îgar dir’eve, çimkî ew p’îgar e û li ber pêz nak’eve+. 14Ez im şivanê qenc. Ez yêd Xwe nas dikim û yêd Min jî Min nas dikin, 15çawa ku Bav Min nas dike, Ez jî usa Wî nas dikim û e’mirê Xwe bona pezêd Xwe didim+. 16Pezêd Mine din jî hene, yêd ku ne vî axlîda ne. Gerekê Ez wana jî bînim û ewê dengê Min bibihên û bibine kerîk ber şivanekî+. 17Bona vê yekê Bav Min h’iz dike, çimkî Ez e’mirê Xwe didim, wekî Ez wê dîsa bistînim+. 18T’u kes wî e’mirî ji Min nastîne, lê Ez Xwexa wî didim. H’ukumê Min heye, Ez wî bidim û h’ukumê Min heye dîsa wî bistînim. Min ev t’emî ji Bavê Xwe standîye»+.

19Bona vê xeberdanê dîsa nava cihûyada bû dutîretî+. 20Ji wan geleka digot: «Eva cinak’etî ye û dîn e. Çima hûn guhdarîya Wî dikin?»+
21Hinekêd din jî digotin: «Eva xeberdana ne ya cinak’etîya ye. Qet cin dikarin ç’e’vêd kora vekin?»+

Nebawerîya cihûya

22Hingê li Orşelîmê Cejina Pîrozkirina P’aristgehê[*] hat û zivistan bû. 23Îsa li p’aristgehê hêwangeha Silêmanda diger’îya+. 24Cihûya li dora Wî girt û jê pirsîn: «H’eta k’engê Tê me şikêda bihêlî? Heger Tu yî Mesîh, mer’a aşkere bêje!»+

25Îsa li wan veger’and û got: «Min wer’a got, lê we bawer nekir. Ew kirêd ku Ez bi navê Bavê Xwe dikim, ew bona Min şe’detîyê didin,+
26lê hûn bawer nakin, çimkî hûn ne ji pezêd Min in. 27Pezêd Min dengê Min dibihên, Ez jî wan nas dikim û ew pey Min tên. 28Ez jîyîna h’eta-h’etayê didime wan û ew t’u car unda nabin û t’u kesê wan ji destê Min dernexe+. 29Ewêd ku Bavê Min dane Min, ser her tiştîr’a ne[*] û t’u kes nikare wan ji destê Bavê Min derxe. 30Ez û Bav yek in»+.

31Li wir cihûya dîsa kevir hildan, ku Wî bidine ber kevira+. 32Îsa wanr’a got: «Min ji Bavê gelek kirêd qenc nîşanî we kirin. Hûn bona k’îjan kirî Min didine ber kevira?» 33Cihûya lê veger’and û gotinê: «Em bona kirêd qenc Te nadine ber kevira, lê çimkî Tu Xwedê bêhurmet dikî! Tu meriv î, lê Xwe dikî Xwedê»+.

34Îsa li wan veger’and û got: «Ne Qanûna weda nivîsar e, ku Xwedê got: ‹Hûn Xwedê ne›[*]+ ? 35Heger Ew wan ‹Xwedê› h’esab dike, k’îjanar’a xebera Xwedê hatîye dayînê (û nabe jî ku ew nivîsar betal be), 36de îjar hûn Wîr’a çawa dibêjin: ‹Tu Xwedê bêhurmet dikî›, Yê ku Bavê pîroz kir[*] û şande dinyayê, çimkî Min got: ‹Ez Kur’ê Xwedê me›+. 37Heger Ez kirêd Bavê Xwe nakim, Min bawer nekin. 38Lê wekî dikim, heger hûn Min bawer nakin jî, hema wan kirêd ku Ez dikim bawer bikin, wekî hûn bizanibin û fe’m kin, ku Bav nava Minda ye û Ez nava Wîda me»+. 39Hingê dîsa xwestin ku Wî bigirin, lê Îsa ji destê wan derk’et+.

40Îsa dîsa derbazî wî alîyê ç’emê Ûrdunê bû û li wê derê ma, wî cîyê ku Yûh’enna pêşda dinixumand+. 41Gelek meriv dihatine cem Wî û nav xweda digotin: «Yûh’enna t’u nîşan nekir, lê çi tiştêd ku Yûh’enna derheqa Vî merivîda gotine, h’emû r’ast derk’etin»+. 42Û li wê derê geleka bawerîya xwe Wî anî+.

11

Mirina Lazar

11^1Merivek hebû navê wî Lazar, ew nexweş k’et. Ew ji Beytanyayê bû, ji wî gundê Meryemê û xûşka wê Mert’ayê+. 2Eva ew Meryema bû, ya ku r’ûnê bînxweş li Xudan dabû û bi p’or’ê xwe nigêd Wî paqij kiribûn, ew Lazarê birê wê bû nexweş+. 3Awa her du xûşka Îsar’a cab şandin û gotin: «Xudan, va ewî ku Tu jê h’iz dikî nexweş e». 4Îsa gava ev yek bihîst, got: «Ev ne nexweşîya mirinê ye, lê bona r’ûmeta Xwedê ye, wekî bi wê yekê r’ûmeta Kur’ê Xwedê bilind be».

5Îsa Mert’a, xûşka wê û Lazarê birê wan h’iz dikirin. 6Lê gava Wî bihîst ku Lazar nexweş e, Ew du r’ojêd din jî li wî cîyî derengî bû. 7Peyr’a Wî şagirtêd Xwer’a got: «Werin em dîsa her’ine Cihûstanê». 8Şagirta jêr’a got: «Dersdar, çendek pêşda cihûya dikir ku Te bidine ber kevira, Tu dîsa diçî wê derê?»+
9Îsa li wan veger’and û got: «Ne r’oj donzdeh sih’et e? Heger yek r’ojê biger’e ew nalik’ume, çimkî r’onaya vê dinyayê dibîne+. 10Lê heger yek şevê biger’e, ew dilik’ume, çimkî t’evî wî r’onayî t’une»+. 11Pey vê xeberdanêr’a Ewî wanr’a got: «Pismamê me Lazar xewr’a çûye, lê Ezê her’im ku wî h’işyar kim»+. 12Şagirta jêr’a got: «Xudan, heger ew r’azaye, wê r’abe ser xwe». 13Îsa derheqa mirina wîda digot, lê wan t’irê ku Ew bona r’azana wî dibêje. 14Hingê Îsa aşkere wanr’a got: «Lazar mir. 15Û Ez şa me ku ne li wira bûm, çimkî eva yeka wê bona k’ara bawerîya we be. Lê dîsa werin em her’ine cem wî». 16Hingê T’ûmayê ku digotinê «Heval-cêwî», şagirtêd hevalêd xwer’a got: «Em jî her’in, ku t’evî Wî bimirin»+.

Îsa ye r’abûna mirîya û jîyîn

17Gava Îsa çû, Wî dît ku îdî ew çar r’ojê Lazar bû defin kiribûn. 18Beytanya nêzîkî Orşelîmê bû, weke sê kîlomêtira jê dûr bû. 19Gelek cihû hatibûne serxweşîya Mert’a û Meryemê, bona mirina birê wan.

20Gava Mert’ayê bihîst ku Îsa tê, ew pêşîya Wîda çû, lê Meryem malda ma. 21Mert’ayê gote Îsa: «Xudan, heger Tu vir bûyayî, birê min nedimir. 22Lê niha jî ez zanim Tu çi ji Xwedê bixwazî, Ewê bide Te». 23Îsa gote wê: «Birê teyê ji mirinê r’abe». 24Mert’ayê lê veger’and: «Ez zanim R’oja Axretê, R’oja R’abûnê ewê r’abe»+. 25Îsa gote wê: «Ez im r’abûn û jîyîn! Ewê ku bawerîya xwe Min bîne, heger bimire jî wê bijî+. 26Û ewê ku dijî û bawerîya xwe Min tîne, ew qet namire. Tu vê yekê bawer dikî?»+
27Mert’ayê Wîr’a got: «Belê Xudan, ez bawer dikim, ku Tu Mesîh î, Kur’ê Xwedê, Yê ku wê bihata dinyayê»+.

Îsa digirî

28Pey vê gotinêr’a, çû gazî xûşka xwe Meryemê kir û dizîva gotê: «Dersdar hatîye û gazî te dike». 29Gava ku wê bihîst, zû r’abû çû. 30Îsa hê nek’etibû gund, lê li wî cîyî mabû, k’îderê Mert’a r’astî Wî hatibû. 31Cihûyêd ku malêda t’evî wê bûn û li ber dilê wêda dihatin, gava dîtin ku Meryem zû r’abû derk’ete derva, dane pey wê çûn. Wan t’irê ku ew diçe ser t’irbê bigirî. 32Gava Meryem gihîşte wî cîyî ku Îsa lê bû, Ew dît, xwe avîte ber niga û gotê: «Xudan, heger Tu li vê derê bûyayî, birê min nedimir». 33Gava ku Îsa ç’e’v girîyê wê û girîyê cihûyêd ku pêr’a hatibûn k’et, k’esera k’ûr hatê û dilê Wî êşîya. 34Û ji wan pirsî: «We ew li k’u defin kirîye?» Wîr’a gotin: «Xudan, were û bibîne». 35Îsa girîya+. 36Hingê cihûya got: «Dîna xwe bidinê, çiqas jê h’iz dikir!» 37Ji wan hineka jî got: «Evî ku ç’e’vêd yê kor vekirin, nikaribû usa bikira, ku ev meriva jî nemira?»+

Îsa Lazarê mirî sax dike

38Li ser vê yekê Îsa dîsa k’ûr k’eser k’işand û çû ser t’irbê. Ew t’irb şkeftek bû û kevirek ber devê wê bû+. 39Îsa got: «Vî kevirî wêda kin». Xûşka yê mirî, Mert’ayê Wîr’a got: «Xudan, îdî niha bîn k’etîyê, îro çarê wî ye mirîye». 40Îsa gote wê: «Min ter’a negot, heger tu bawer bikî, tê r’ûmeta Xwedê bibînî?» 41Hingê kevir wêda kirin. Îsa serê Xwe bilind kir û got: «Bavo, Ez ze’f r’azî me ku Te dengê Min bihîst+. 42Ez zanim ku Tu her gav dengê Min dibihêyî, lê Min bona xatirê vê cime’ta sekinî got, wekî bawer bikin ku Te Ez şandime»+.

43Pey vê gotinêr’a bi dengekî bilind kire gazî: «Lazar, derk’eve!»+
44Yê mirî jî dest û p’îyêd wî bi k’itan k’efenkirî û serç’e’vê wî bi destmalekê nixamtî derk’ete derva. Îsa wanr’a got: «Wî vekin û bihêlin bira her’e»+.

Şêwira kuştina Îsa

(Metta 26:1-5; Marqos 14:1-2; Lûqa 22:1-2)

45•Hingê gelek cihûyêd ku hatibûne cem Meryemê, ev kirina Îsa ku dîtin, bawerîya xwe Wî anîn+. 46Lê ji wan hinek jî çûne cem fêrisîya û ev kirina Îsa wanr’a gotin. 47Û hingê fêrisî û serekêd k’ahîna civîna giregira gîhandine hev û gotin: «Emê çi bikin? Eva meriva gelek nîşana dike. 48Heger em Wî aha bihêlin, h’emû wê bawerîya xwe Wî bînin û r’omayî jî wê bên, cîyê meyî pîroz wêran kin û k’oka miletê me jî bînin».

49Yekî ji wan, Qeyafayê ku wê salê serekk’ahîn bû, wanr’a got: «Hûn qet tiştekî fe’m nakin! 50Ne jî digihîjine gilîya ku mer’a hê dest dide merivek bimire bona cime’tê, ne ku t’emamîya milet unda be»+. 51Ev yeka ewî h’emdê xwe negot, lê çimkî ew serekk’ahînê wê salê bû, p’êxembertî kir, ku Îsayê ber miletva bimire+. 52Û ne ku t’enê bona milet, lê bona zar’êd Xwedêye belabûyî jî, ku wan bicivîne û bike yek+. 53Awa îdî pey wê r’ojêr’a şêwira kuştina Îsa kirin+.

54Bona vê yekê Îsa îdî aşkere nava cihûyada nediger’îya, lê ji wir çû ber’îyê cîkî nêzîkî bajarê ku jêr’a Efrayîm digotin û t’evî şagirtêd Xwe li wê derê ma.

55Cejina cihûyaye Derbazbûnê nêzîk bû, gelek merivêd ji dor-bera berî cejinê hevraz çûne Orşelîmê, wekî li gora e’det xwe bişon-veşon+. 56Hingê ewana li wê derê Îsa diger’îyan û p’aristgehêda disekinîn, ji hevdu dipirsîn: «Hûn çi dibêjin? Ewê e’se neyê vê cejinê?» 57Fêrisî û serekêd k’ahîna jî e’mir derxistibûn, heger kesek bizanibe Ew li k’u derê ye, gerekê guhê wan pê xin, wekî ew Wî bigirin+.

12

Îsa Beytanyayêda tê r’ûnkirinê

(Metta 26:6-13; Marqos 14:3-9)

12^1•Şeş r’oj berî Cejina Derbazbûnê, Îsa hate Beytanyayê, wî cîyê ku Lazar lê dima, yê ku Îsa ew ji nav mirîya r’akiribû+. 2Li wê derê wana qedirek jêr’a kirin. Mert’ayê xizmetk’arî dikir, Lazar jî t’evî Îsa nava wanda li ser sifrê r’ûniştî bû+. 3Hingê Meryemê lîtirekî r’omayî[*] bi r’ûnê nardêyî safî û biha hilda, ser nigêd Îsada kir û pê p’or’ê xwe nigêd Wî ziha kirin. Bîna r’ûnê nardê mal hilda+. 4Lê ji şagirtêd Wî yekî, Cihûdayê Îsxeryotî, yê ku wê paşê nemamîya Wî bikira got: 5«Çima ev r’ûnê nardê sêsid zîvî[*] nehate firotanê, ku li belengaza bihata belakirinê?» 6Ewî ev yek digot, ne ku xema wî belengaz bûn, lê çimkî ew diz bû, k’îsikê p’era cem wî bû û çi ku dik’etê, ewî jê diç’opand+.

7Hingê Îsa gote wî: «Ji wê k’ulfetê veger’e. Îdî çima vî r’ûnî h’eta r’oja definkirina Min xwey ke?[*]
8Feqîrê her gav t’evî we bin, lê Ezê her gav t’evî we nîbim»+.

Şêwira kuştina Lazar

9Ji cihûya geleka bihîst ku Îsa li wê derê ye hatin. Ew ne ku t’enê bona Îsa hatin, lê wekî Lazarê ku ji nav mirîya r’akirîye jî bibînin+. 10Hingê serekêd k’ahîna şêwirîn ku Lazar jî bikujin, 11çimkî r’ûyê wîda gelek cihû diçûn bawerîya xwe Îsa danîn.

Îsa bi r’ûmet dik’eve Orşelîmê

(Metta 21:1-11; Marqos 11:1-11; Lûqa 19:28-40)

12•R’oja dinê e’laleteke giran ku hatibû cejinê, gava bihîst ku Îsa tê Orşelîmê, 13wana ç’iqilêd xurmê hildan çûne pêşîya Wî û kirine qîr’în:

«Hosanna! Bimbarek e Ewê ku bi navê Xudan tê[*] , P’adşê Îsraêlê!»+

14Îsa ce’şikek dît û lê sîyar bû, çawa nivîsar e:

15«Netirse bajarê Sîyonê[*] .

Va ye P’adşê te tê, li ce’şika k’erê sîyar bûyî»[*]+ .

16Şagirtêd Wî pêşîyê eva yeka fe’m nekirin, lê gava Îsa k’ete r’ûmeta Xwe, hingê hate bîra wan, ku ev yek bona Wî hatibû nivîsarê û bona Wî eva yeka kirin+. 17Ew cime’ta ku hingê t’evî Wî bû, gava Wî Lazar ji mirinê r’akir û e’mir kir ku ji gor’ê derê, şe’detîya wê yekê dida. 18Bona vê yekê cime’t pêşîya Wîda çû, çimkî wana bihîstibû ku Ewî eva nîşana kirîye. 19Fêrisîya jî hevr’a got: «Hûn dibînin eva yeka ji qewata me der e. Va t’emamîya dinyayê pey Wî çû!»+

Hinek yûnan li Îsa diger’in

20Nav wanda çend yûnan jî hebûn, ku bona h’ebandinê cejinêda hevraz çûbûne Orşelîmê. 21Evana hatine cem Fîlîpoyê ji bajarê Beytsayda Celîlê hîvî jê kirin û gotinê: «Em xulam, em dixwazin Îsa bibînin»+. 22Fîlîpo çû eva yeka Endrawisr’a got, Endrawis û Fîlîpo jî çûn Îsar’a gotin. 23Îsa li wan veger’and û got: «Ew sih’eta ku Kur’ê Mêriv wê bê r’ûmetkirinê pêr’a gihîşt+. 24Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, heger h’eba gênim nek’eve e’rdê û nemire, ewê t’enê bimîne, lê heger ew bimire, wê gelek ber bide+. 25Yê ku e’mirê xwe h’iz dike, ewê unda ke, lê ewê ku li vê dinyayê dijene e’mirê xwe, ew wî bona jîyîna h’eta-h’etayê xwey dike+. 26Ewê ku bixwaze Minr’a xizmetk’arîyê bike, bira pey Min bê. Ez li k’u derê bim, xizmetk’arê Min jî wê li wê derê be. Heger yek Minr’a xizmetk’arîyê dike, Bav jî wê qedirê wî bigire.

Îsa mirina Xwe e’lam dike

27Niha agir dilê Min k’etîye. Ez çi bêjim? Bêjim: ‹Bavo, Min ji vê sih’etê xilaz ke›? Ne Ez bona vê sih’etê hatime+? 28Bavo, navê Xwe bilind ke». Hingê dengek ji e’zmên hat: «Min bilind kir û Ezê dîsa bilind kim!»+

29Ew e’laleta ku li wir sekinîbû dibihîst got: «Gur’înîya e’zmên bû». Hineka jî digot: «Milyak’etekî t’evî Wî xeber da»+. 30Îsa cab da û got: «Eva denga bona Min nehat, lê bona we+. 31Niha ye wextê dîwana vê dinyayê, niha serwêrê vê dinyayê wê bê avîtinê derva+. 32Gava Ez ji e’rdê berbi jor bême hildanê, Ezê h’emûya berbi Xwe bik’işînim»+. 33Ewî bi vê gotinê dida fe’mkirinê, ku Ewê bi çi cûr’eyî bimire+.

34Hingê e’laletê lê veger’and û gotê: «Me ji Qanûnê bihîstîye ku Mesîhê h’eta-h’etayê bimîne. Îdî Tu çawa dibêjî: ‹Gerekê Kur’ê Mêriv berbi jor bê hildanê›? K’î ye ew ‹Kur’ê Mêriv›?»+
35Îsa wanr’a got: «Hinek wext jî r’onayî wê t’evî we be. H’eta ku r’onayî t’evî we ye, bimeşin, nebe ku te’rî ser weda bê. Ewê ku te’rîyêda dimeşe, ew nizane k’uda diçe+. 36H’eta ku r’onayî t’evî we ye, bawerîya xwe r’onayê bînin, wekî hûn bibine zar’êd r’onayê».

Nebawerîya cihûya

Gava Îsa ev yekana gotin çû û Xwe ji ber wan veşart+. 37Ser haqas nîşanar’a ku Wî li ber wan kirin, lê wana dîsa bawerîya xwe li Wî nedanîn. 38Ev yek aha bû, wekî ew gotina Îşaya p’êxember bê sêrî:

«Xudan, k’ê ew gotina ku me got bawer kir?

Û zenda Xudan k’êva e’yan bû?»[*]+

39Bona wê yekê wana nikaribû bawer bikirana, çimkî Îşaya aha jî gotîye:

40«Xwedê ç’e’vêd wan kor kirin
û ava r’eş anî ser h’işê wan,
wekî bi ç’e’va nebînin,
bi h’işa fe’m nekin
û veneger’in ku Ez wan qenc kim»[*]+ .

41Îşaya aha got, çimkî wî r’ûmeta Îsa dît û li ser Wî xeber da+. 42Lê belê dîsa jî ji serwêra geleka bawerîya xwe Wî anî. Lê ji tirsa fêrisîya, li xwe mukur’ nedihatin, ku ji k’inîştê neyêne derxistinê+. 43Li wan hê xweş dihat ku meriv pesinê wan bidin, ne ku Xwedê+.

Gotina Îsa h’akimê R’oja Axretê ye

44Hingê Îsa bi dengekî bilind got: «Ewê ku bawerîya xwe Min tîne, ew bawerîya xwe Min nayne, lê Yê ku Ez şandime+. 45Û ewê ku Min dibîne, yê ku Ez şandime dibîne+. 46Ez çawa r’onayîdar hatime dinyayê, wekî her kesê ku bawerîya xwe Min bîne, te’rîyêda nemîne+. 47Heger yek gotina Min bibihê û neqedîne, Ez dîwana wî nakim. Ez nehatime ku dîwana dinyayê bikim, lê wekî dinyayê xilaz kim+. 48Ewê ku Min t’exsîr dike û gotinêd Min qebûl nake, yek heye ku wê dîwana wî bike, awa gotî ew gotina ku Min gotîye, ewê R’oja Axretê dîwana wî bike+. 49Çimkî Min xweserîxwe negotin, lê Bavê ku Ez şandime, Ewî t’emî daye Min ku Ez çi bêjim û çi xeber dim. 50Û Ez zanim ku t’emîya Wî jîyîna h’eta-h’etayê ye. Awa çi ku Ez dibêjim, çawa Bavê gotîye Min Ez usa dibêjim».

13

T’emî û gotinêd Îsaye axirîyê

Îsa nigêd şagirta dişo

13^1Berî Cejina Derbazbûnê, Îsa zanibû ku sih’eta Wî pêr’a gihîştîye ku ji vê dinyayê derê û her’e cem Bavê. Ewî h’emûyêd Xweye ku vê dinyayêda h’iz kiribûn, h’eta dereca here bilind jî ew h’iz kirin[*]+ . 2Wextê şîvxwarinê, mîrêcin qelpê xirab avîte dilê Cihûdayê kur’ê Şimh’ûnê Îsxeryotî, ku nemamîya Îsa bike+. 3Îsa zanibû ku Bavê her tişt daye destê Wî, Ew ji cem Xwedê hatîye û wê dîsa veger’e cem Xwedê+. 4Hingê Ew ji ser şîvê r’abû, p’otê Xwe danî alîkî û p’êşgîrek hilda li pişta Xwe girêda. 5Paşê av kire t’eştê û destpêkir nigêd şagirtêd Xwe şûştin û bi p’êşgîra girêdayî ziha kirin+. 6Gava dor gihîşte Şimh’ûn-Petrûs, ewî gotê: «Xudan, Tê nigêd min bişoyî?» 7Îsa lê veger’and û gotê: «Ez niha çi dikim tu fe’m nakî, lê paşê tê fe’m bikî». 8Petrûs jêr’a got: «T’u car Tê nigêd min neşoyî!» Îsa lê veger’and û gotê: «Heger Ez nigêd te neşom, p’ara te wê t’evî Min t’unebe»+. 9Şimh’ûn-Petrûs Wîr’a got: «Xudan, ku usa ye ne t’enê nigêd min, lê dest û serê min jî bişo!» 10Îsa gotê: «Ewê ku hatîye şûştinê, pêştirî niga, wekî mayîn ne h’ewce ye dereke din bê şûştinê. Ew xwexa t’emam-pêva paqij e. Hûn paqij in, lê ne ku h’emû»+. 11Çimkî Îsa zanibû k’î wê nemamîya Wî bike, bona wê yekê got: «Hûn h’emû ne paqij in»+.

12Gava nigêd wan şûştin, p’otê Xwe avîte ser Xwe û dîsa li ser sifrê r’ûnişt. Ji wan pirsî: «Gelo hûn zanin ku Min bona we çi kir? 13Hûn Min Dersdar û Xudan h’esab dikin, hûn r’ast dikin, Ez hema usa jî heme+. 14Awa heger Min bi vê Xudan û Dersdarîya Xweva nigêd we şûştin, gerekê hûn jî nigêd hevdu bişon+. 15Min nexşek nîşanî we kir, wekî çawa Min bona we kir, hûn jî usa bikin+. 16Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, xulam ji axayê xwe ne mestir e, ne jî yê ku hatîye şandinê ji yê ku ew şandîye mestir e+. 17Heger hûn vê yekê zanin, hûnê xwezilî bin heger biqedînin+.

Îsa girtina xwe dide e’yankirinê

(Metta 26:20-25; Marqos 14:17-21; Lûqa 22:21-23)

18•Ez bona we h’emûya nabêjim, çimkî Ez zanim Min k’îjan bijartine. Lê gerekê nivîsar bê sêrî:

‹Yê ku nanê Min xwar
p’eh’în avîte Min›[*]+ .

19Ez nihava, hê berî qewimandinê van tişta wer’a dibêjim, wekî, gava biqewimin hûn bawer bikin, ku EZ EW IM[*]+ . 20Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ewê ku wî qebûl ke, k’îjanî ku Ez dişînim, ew Min qebûl dike û ewê ku Min qebûl dike, Yê ku Ez şandime qebûl dike»+.

21Îsa gava eva yeka got, r’uh’da gelekî qilqilî, Wî aşkere şe’detî da û got: «Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, yekî ji we wê nemamîya Min bike»+.

22Şagirta şaşmayî li hevdu nihêr’î, gelo ew bona k’ê dibêje. 23Yekî ji şagirtêd Wî, yê ku Îsa jê h’iz dikir, xwe avîtibû h’emêza Îsa+. 24Şimh’ûn-Petrûs wîr’a bi ç’e’va dikir ku bipirse: «K’a Ew bona k’ê dibêje». 25Ewî jî xwe da ber sîngê Îsa pirsî: «Xudan, ew k’î ye?»

26Îsa cab da û got: «Ew e, yê ku Ez vî pe’rîyê nan xwarinêda kim bidimê». Û pe’rîyê nan xwarinêda kir, da Cihûdayê kur’ê Şimh’ûnê Îsxeryotî. 27Ewî hema çawa pe’rî ji dêst girt, mîrêcin k’ete nava wî. Îsa wîr’a got: «Tê çi bikî zû bike». 28Lê yêd ku li ser sifrê r’ûniştibûn, t’u kesî fe’m nekir, ku Ewî çima wîr’a aha got. 29K’îsikê p’era ku cem Cihûda bû, lema hineka t’irê, ku Îsa wîr’a dibêje: «Tiştêd ku cejinêda mer’a lazim in bik’ir’e», yan jî «tiştekî bide belengaza»+. 30Ewî jî gava ew pe’rî hilda, pêr’a-pêr’a derk’ete derva. Îdî şev bû.

T’emîya nû: Ji hevdu h’iz bikin

31Gava ew derk’ete derva, Îsa got: «Niha Kur’ê Mêriv hate r’ûmetkirinê û Xwedê jî bi Wî hate r’ûmetkirinê+. 32Heger Xwedê pê Wî hate r’ûmetkirinê, Xwedê jî wê pê Xwe Wî r’ûmet ke û zûtirê wê Wî r’ûmet ke+. 33Lawno! Ez gelek wext t’evî we namînim. Hûnê li Min biger’in, lê niha Ez wer’a dibêjim, çawa ku Min cihûyar’a jî got, hûn nikarin bêne wî cîyê ku Ez diçimê+.

34Ez t’emîke nû didime we: Hevdu h’iz bikin. Çawa ku Min hûn h’iz kirin, hûn jî usa hevdu h’iz bikin+. 35Bi vê yekê h’emûyê zanibin hûn şagirtêd Min in, heger hûn hevdu h’iz bikin».

Îsa derheqa înk’arîya Petrûsda dibêje

(Metta 26:31-35; Marqos 14:27-31; Lûqa 22:31-34)

36•Şimh’ûn-Petrûs gote Wî: «Xudan, Tê k’uda her’î?» Îsa lê veger’and û gotê: «Wî cîyê ku Ez diçimê, tu niha nikarî pey Min bêyî, lê paşê tê pey Min bêyî». 37Petrûs gote Wî: «Xudan, çima ez niha nikarim pey Te bêm? Ezê e’mirê xwe jî bona Te bidim»+. 38Îsa lê veger’and û gotê: «Tê e’mirê xwe bona Min bidî? Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, hê berî bangdana dîk tê sê cara Min înk’ar kî+.

14

R’îya ku dibe berbi Bavê

14^1Bira dilê we neqilqile. Bawerîya xwe Xwedê bînin û bawerîya xwe Min jî bînin+. 2Mala Bavê Minda gelek cîyêd mayînê hene, Ez niha diçim wer’a cî hazir kim. Heger usa nîbûya, Min wer’a nedigot? 3Gava Ez her’im û wer’a cî hazir kim, Ezê dîsa bêm û we bibime cem Xwe, wekî Ez li k’u bim, hûn jî li wê derê bin+. 4Hûn r’îya wî cîyê ku Ez diçimê zanin».

5T’ûma jêr’a got: «Xudan, em nizanin Tu k’uda diçî, emê çawa r’ê bizanibin?»+
6Îsa wîr’a got: «Ez im, r’ê, r’astî û jîyîn. T’enê pê Min yek dikare bê cem Bavê+. 7Heger we Ez nas kirime, hûnê Bavê Min jî nas bikin[*] . Awa ji vir şûnda hûn Wî nas dikin û we Ew dîtîye».

8Fîlîpo jêr’a got: «Xudan, k’a Bavê nîşanî me ke, besî me ye!»+
9Îsa jêr’a got: «Fîlîpo! Haqas wext Ez t’evî we me û hê tu Min nas nakî? Yê ku Ez dîtime, Bav dîtîye. Tu çawa dibêjî: ‹Bavê nîşanî me ke›+? 10Tu bawer nakî ku Ez nava Bavêda me û Bav nava Minda ye? Ev xeberêd ku Ez wer’a dibêjim, ne ku xweserîxwe dibêjim, lê ew Bavê ku nava Minda dimîne, Ew e ku ya Xwe dike+. 11Min bawer bikin, ku Ez nava Bavêda me û Bav jî nava Minda ye. Lê heger na, hema pê van kirêd Min bawer bikin+. 12Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ewê ku bawerîya xwe Min bîne, ew kirêd ku Ez dikim, ewê xwexa jî bike. Û ji van kira mestir jî wê bike, çimkî Ez diçime cem Bavê Xwe+. 13Pê navê Min hûn çi bixwazin, Ezê bikim, wekî Bav pê Kur’ bê r’ûmetkirinê. 14Heger hûn pê navê Min tiştekî bixwazin Ezê bikim+.

Îsa soz dide ku R’uh’ê Pîroz bişîne

15Heger hûn Min h’iz dikin, hûnê t’emîyêd Min xwey kin+. 16Ezê jî ji Bavê hîvî kim û Ewê Piştovanekî din bide we, wekî h’eta-h’etayê t’evî we bimîne+. 17Ew e ew R’uh’ê[*] ku r’astîyê e’lam dike û dinya nikare Wî qebûl ke, çimkî ne Wî dibîne û ne jî Wî nas dike. Lê hûn Wî nas dikin, çimkî Ew t’evî we dimîne û wê nava weda be+.

18Ez we sêwî nahêlim, Ezê dîsa ser weda bêm. 19Hinekî şûnda îdî dinyayê Min nebîne, lê hûnê Min bibînin. Çimkî Ez dijîm, hûnê jî bijîn+. 20Wê r’ojê hûnê bizanibin ku Ez nava Bavê Xweda me, hûn nava Minda ne û Ez jî nava weda me.

21Ewê ku t’emîyêd Min qebûl dike û wan xwey dike, ew e yê ku Min h’iz dike. Û ewê ku Min h’iz dike, ewê ji alîyê Bavê Minda bê h’izkirinê. Ezê jî wî h’iz bikim û Xwe wîva e’yan kim»+.

22Cihûda, ne yê Îsxeryotî gote Wî: «Xudan, ewê çawa be, ku Tê Xwe meva e’yan kî, lê dinyayêva na?»+

23Îsa lê veger’and û gotê: «Her kesê ku Min h’iz bike, wê gotina Min xwey ke, Bavê Minê jî wî h’iz bike û Emê bêne cem wî, t’evî wî bimînin+. 24Ewê ku Min h’iz nake, ew gotinêd Min xwey nake. Evê gotina ku hûn dibihên ne ya Min e, lê ya Bavê Min e, ku Ez şandime. 25Hela hê ku Ez li cem we me, Min ev yekana wer’a gotin. 26Lê Piştovan, awa gotî R’uh’ê Pîroz, ku Bav wê bi navê Min bişîne, Ewê we hînî h’emû tiştî ke û her tiştêd ku Min wer’a gotine, wê bîne bîra we+.

27Ez e’dilayîyê wer’a dihêlim, wê e’dilayîya Xwe didime we. Ez usa nadim çawa ku dinya dide we. Bira dilê we neqilqile û netirsin!+
28We bihîst ku Min wer’a got: ‹Ezê her’im, lê dîsa ser weda bêm!› Heger we Ez h’iz bikirama, hûnê şa bibûna ku Ez diçime cem Bavê, çimkî Bav ser Minr’a ye+. 29Û niha ev yekana Min berî qewimandinê wer’a gotin, wekî gava ew yek biqewimin, hûn bawer bikin+. 30Îdî Ezê t’evî we gelekî xeber nedim, çimkî va ye serwêrê vê dinyayê tê. H’ukumê wî qet ser Min t’une,+
31lê bira dinya bizanibe wekî Ez Bavê h’iz dikim û Bavê çawa t’emî li Min kirîye Ez usa dikim.

R’abin, em ji vir her’in.

15

K’ola tirîyêye r’ast

15^1Ez im k’ola tirîyêye r’ast, Bavê Min jî r’ezvan e+. 2Her ç’iqilê Minva ku ber nade ew dibir’e. Lê ew ç’iqilê ku ber dide ji çirpîya paqij dike, wekî hê gelekî ber bide+. 3Hûn îdî paqij in bi wê gotinê ya ku Min wer’a gotîye+. 4Nav Minda bimînin, Ez jî nav weda. Çawa ç’iqil xwexa nikare ber bide, heger k’olêva nemîne, usa jî hûn nikarin, heger Minva nemînin+.

5Ez im k’ola tirîyê, hûn jî ç’iqil in. Ewê ku Minva dimîne û Ez jî wîva dimînim, ewê gelekî ber bide. Çimkî bêyî Min hûn nikarin t’u tiştî bikin+. 6Heger yek Minva nemîne, ew mîna ç’iqilekî wêda avîtî ye, ku h’işk dibe. Û t’op dikin davêjine nava êgir dişewitînin+. 7Heger hûn nava Minda bimînin û gotinêd Min jî nava weda bimînin, hûn çi dixwazin bixwazin, wê wer’a bê dayînê+. 8Bi vê yekê Bavê Minê bê r’ûmetkirinê, gava hûn pê gelek berdayînê bidine k’ifşê, ku hûn bûne şagirtêd Min.

9Bav çawa Min h’iz dike, Ez jî usa we h’iz dikim. H’izkirina Minda bimînin+. 10Heger hûn t’emîyêd Min xwey kin, hûnê h’izkirina Minda bimînin, çawa ku Min t’emîyêd Bavê Xwe xwey kirin û h’izkirina Wîda dimînim. 11Min ev yekana wer’a gotin, wekî şabûna Min nava weda bimîne û şabûna we t’emam be+. 12Ev e t’emîya Min: Hevdu h’iz bikin, çawa ku Min hûn h’iz kirin+. 13T’u h’izkirin ser wê h’izkirinêr’a t’une, ku yek e’mirê xwe ber dostêd xweva bide+. 14Hûn dostêd Min in, heger hûn wan t’emîyêd ku Ez didime we xwey dikin+. 15Ji vir şûnda Ez we ‹xulam› h’esab nakim, çimkî xulam haş pê t’une ku axayê wî çi dike. Min hûn dost h’esab kirin, çimkî her tiştêd ku Min ji Bavê Xwe bihîstin weva dane e’yankirinê+. 16Ne ku we Ez bijartim, lê Min hûn bijartin û k’ifş kirin, wekî hûn her’in ber bidin û berê we bimîne. Hingê hûn çi ku pê navê Min ji Bavê bixwazin, Ewê bide we+. 17Ez t’emîya vê yekê didim, ku hûn hevdu h’iz bikin+.

Neyartîya dinyayê

18Heger dinya bijene we, bizanibin ku berî we jenîyaye Min+. 19Heger hûn p’ara dinyayê bûna, dinyayê yêd xwe h’iz bikira. Lê Min hûn ji dinyayê bijartine, hûn ne p’ara dinyayê ne, lema dinya dijene we+. 20Wê xebera ku Min wer’a gotîye bînine bîra xwe, ku: ‹Xulam ne ser axayê xwer’a ye›. Heger Ez zêrandime, wê we jî bizêrînin. Heger gotina Min xwey kirine, wê gotina we jî xwey kin+. 21Lê van h’emû tişta bona navê Min wê bînine serê we, çimkî Wî nas nakin, Yê ku Ez şandime.

22Heger Ez nehatama û Min wanr’a xeber neda, gunêd wanê t’unebûna. Lê ew niha nikarin caba gunêd xwe bidin+. 23Ewê ku dijene Min, ew dijene Bavê Min jî+. 24Heger Min nav wanda nekirana, ew kirêd ku t’u kesî nekirine, gunêd wanê t’unebûna. Lê niha dîtin, hin jenîyane Min, hin jî Bavê Min+. 25Lê belê ev yek bû, wekî ew gotina ku Qanûna wanda hatîye nivîsarê bê sêrî:

‹Cîkî badîhewa jenîyane Min›[*]+ .

26Gava ew Piştovan bê, k’îjanî Ezê ji Bavê wer’a bişînim, ew R’uh’ê ku wê r’astîyê wer’a gilî ke, Yê ku ji Bavê dertê, hingê Ewê bona Min şe’detîyê bide+. 27Hûnê jî şe’detîyê bidin, çimkî serê sêrîda hûn t’evî Min bûne+.

16

16^1Min ev yekana wer’a gotin, wekî hûn p’işk nebin. 2Ewê we ji k’inîşta derxine derva. Wextê jî bê, wekî k’î ku we bikuje jî, wê bifikire yançîye ew Xwedêr’a qulix dike+. 3Wê van tişta bikin, çimkî wana ne Bav nas kir û ne jî Ez nas kirim+. 4Lê belê Min ev yekana wer’a gotin, wekî gava ew wext bê, hûn bînine bîra xwe ku Min ev yekana wer’a gotine.

K’arê R’uh’ê Pîroz

Min serê sêrîda ev tişt wer’a negotin, çimkî Ez t’evî we bûm+. 5Lê niha Ez diçime cem Yê ku Ez şandime û ji we t’u kes ji Min napirse: ‹Tê k’uda her’î?›+
6Min ku ev yekana wer’a gotin, lema dilê we k’eserêva t’ijî bûye. 7Lê belê Ez r’astîyê wer’a dibêjim, bona we hê r’ind e ku Ez her’im. Heger Ez neçim, Piştovan wê neyê cem we, lê heger Ez her’im, Ezê Wî bişînime cem we+. 8Gava Ew bê, Ewê gunêd merivêd dinê bide r’ûyê wan, heqî-neheqîyê li ber wan veke û dîwana Xwedê wanva e’yan ke. 9Bona guna wê e’yan ke, çimkî ewana bawerîya xwe Min naynin+. 10Bona heqî-neheqîyê wê e’yan ke, çimkî Ez diçime cem Bavê Xwe û îdî hûnê Min nebînin. 11Bona dîwana Xwedê wê e’yan ke, çimkî dîwana serwêrê vê dinyayê bûye+.

12Hê gelek tişt hene ku Ez wer’a bêjim, lê niha hûn nikarin wan bibin. 13Lê gava ew R’uh’ê R’astîyê bê, Ewê we berbi t’emamîya r’astîyê bibe. Çimkî Ewê ne ku xweserîxwe xeber de, lê çi ku bibihê, Ewê wê yekê bêje û tiştêd ku hê neqewimîne wê wer’a gilî ke+. 14Ewê r’ûmeta navê Min bilind ke, çimkî Ewê ji Min bistîne û wer’a gilî ke. 15Her tiştêd Bavê ku hene ew yêd Min in. Lema Min got, ku R’uh’ê ji Min bistîne û wer’a gilî ke+.

Berxwek’etin û şabûn

16Hinekî şûnda hûnê Min nebînin û dîsa hinekî şûnda hûnê Min bibînin»+. 17Hingê şagirtêd Wî hineka hevdur’a gotin: «Eva çi gotin e ku Ew mer’a dibêje? ‹Hinekî şûnda hûnê Min nebînin› û dîsa ‹hinekî şûnda hûnê Min bibînin›. Dibêje jî: ‹Çimkî Ez diçime cem Bavê Xwe›?» 18Û wana digot: «Ev ‹hinek wext› ku dibêje, ew çi ye? Em fe’m nakin ku Ew çi dixwaze bêje».

19Îsa zanibû ku ew dixwazin jê bipirsin, hingê wanr’a got: «Hûn bona vê gotina Min ji hev dipirsin, ku Min got: ‹Hinekî şûnda hûnê Min nebînin› û dîsa ‹hinekî şûnda hûnê Min bibînin›? 20Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, hûnê şîn û girî bin, lê dinyayê şa be, hûnê ber xwe k’evin, lê berxwek’etina weyê bibe şabûn+. 21Gava jinek dik’eve ber zar’ê, cefê dik’işîne, çimkî sih’eta wê pêr’a gihîştîye. Lê gava zar’ jêr’a dibe, îdî cefa nayê bîrê ji dest wê şabûnê, ku merîk hate dinê+. 22R’ast e hûn jî niha ber xwe dik’evin, lê Ezê we dîsa bibînim û dilê weyê bi eşq û şabûnêva t’ijî be û t’u kesê wê şabûnê ji we nestîne+. 23Ewê r’ojê hûnê ji Min t’u tiştî nepirsin. Ez r’ast bê xêlif wer’a dibêjim, ku hûn pê navê Min çi ji Bavê bixwazin, Ewê bide we+. 24H’eta niha we pê navê Min t’u tişt nexwestîye. Bixwazin, hûnê bistînin, usa wekî şabûna we t’emam be+.

Min dinya bindest kir

25Min ev yekana wer’a bi mesela gotin. Wextê bê Ezê îdî bi mesela wer’a xeber nedim, lê aşkere derheqa Bavêda wer’a bêjim+. 26Wê r’ojê hûnê pê navê Min bixwazin. Ez wer’a nabêjim ku Ezê bona we hîvî ji Bavê bikim. 27Bav Xwexa we h’iz dike, çimkî we Ez h’iz kirime û bawer kirîye ku Ez ji cem Xwedê hatime+. 28Ez ji Bavê qetîyam û hatime dinyayê. Dîsa Ez dinyayê dihêlim û diçime cem Bavê»+.

29Şagirtêd Wî gotinê: «Va ye Tu niha aşkere xeber didî, ne ku pê mesela. 30Niha em fe’m dikin, ku Tu her tiştî zanî û ne h’ewce ye ku ji Te bipirsin, Tu pêşda cabê didî. Bona vê yekê em bawer dikin, ku Tu ji cem Xwedê hatîyî»+.

31Îsa wanr’a got: «Niha hûn bawer dikin? 32Va wextê bê û hatîye jî, ku hûnê bela-belayî bin, her kesê her’e cîyê xwe û Min t’enê bihêle. Lê Ez ne t’enê me, çimkî Bav t’evî Min e+. 33Min ev yekana wer’a gotin, wekî pê Min hûn xweyê e’dilayîyê bin. Hûnê dinyayêda tengasîyê bibînin, lê mêrxas bin! Min dinya kire bindestê Xwe»+.

17

Îsa bona bawermenda dua dike

17^1Çaxê Îsa ev yekana gotin, berê Xwe e’zmênda kir û got: «Bavo, wext pêr’a gihîştîye. Kur’ê Xwe r’ûmet ke, wekî Kur’ jî Te r’ûmet ke+. 2Te h’ukumê li ser t’emamîya merivayê da Wî, wekî jîyîna h’eta-h’etayê bide h’emûyêd ku Te dane Wî+. 3Ev e jîyîna h’eta-h’etayê, wekî ew Te nas kin, çawa Xwedêyê r’astî bêşirîkî-bêheval û usa jî Îsa Mesîhê ku Te şandîye. 4Min Tu li ser r’ûyê e’rdê r’ûmet kirî, ew şixulê Te dabû Min ku Ez bikim Min anî sêrî. 5Bavo, bi wê r’ûmeta Mine ku hê berî e’firandina dinyayê li cem Te hebû niha Min r’ûmet ke li ber Xwe+.

6Min Tu wan merivava e’yan kirî, yêd ku Te ji dinyayê dane Min. Ew yêd Te bûn, Te ew dane Min û wana gotina Te xwey kir. 7Niha ew îdî zanin her tiştêd ku Te dane Min ew ji Te ne. 8Ew xeberêd ku Te dane Min, Min jî dane wan û wana ew qebûl kir, ewê r’astîyê pê h’esîyan, ku Ez ji Te hatime û bawer kirin ku Te Ez şandime+.

9Ez bona wan hîvî dikim. Ne ku bona dinyayê hîvî dikim, lê bona yêd ku Te dane Min, çimkî ew yêd Te ne+. 10Çi ku yêd Min in, ew yêd Te ne, çi ku yêd Te ne, ew yêd Min in. Û Ez bi wan r’ûmetkirî me+. 11Niha Ez tême cem Te, Ez îdî ne dinyayêda me, lê ewana dinyayêda ne. Ya Bavê Pîroz! Pê wî navê Xweyî ku Te daye Min van xwey ke[*] , wekî bibin yek, çawa Ez û Tu yek in+. 12Gava Ez t’evî wan bûm, Min ew pê navê Te xwey dikirin, pê wî navê ku Te daye Min, Min xweyîtî li wan kir. Ji wana t’u kes unda nebû, pêştirî yê mirinêr’a dayî, wekî nivîsar bê sêrî+. 13Lê niha Ez tême cem Te û van yeka dinyayêda dibêjim, wekî şabûna Min dilê wanda t’emam be+. 14Min xebera Te gîhande wan û dinya jenîya wan, çimkî ew ne ji dinyayê ne, çawa ku Ez ne ji dinyayê me+. 15Ez hîvî nakim ku Tu wana ji dinyayê hildî, lê wekî Tu wan ji yê Xirab xwey kî+. 16Ew ne ji dinyayê ne, çawa ku Ez ne ji dinyayê me. 17Wan bi r’astîya Xwe buhurtî-jibare ke. Xebera Te r’astî ye+. 18Çawa ku Te Ez şandime dinyayê, Min jî ew şandine dinyayê+. 19Bona wan Ez Xwe buhurtî-jibare dikim, wekî ew jî bi r’astîyê buhurtî-jibare bin.

20Ez ne t’enê bona wan hîvî dikim, lê bona wan jî, yêd ku bi gotina wan wê bawerîya xwe Min bînin, 21wekî h’emû jî bibine yek. Bavo, çawa Tu nava Minda yî û Ez nava Teda me, usa jî bira ew nava Meda bin[*] , bi vî awayî dinyayê bawer bike, ku Te Ez şandime. 22Ew r’ûmeta ku Te da Min, Min da wan, wekî ew bibin yek, çawa Ez û Tu yek in:+
23Ez nava wanda, Tu jî nava Minda, wekî ew t’ifaqêda lap gihîştî bin û dinya bizanibe ku Te Ez şandim û usa wan h’iz dikî, çawa Min h’iz dikî.

24Ya Bavo, Ez dixwazim wekî yêd ku Te dane Min, Ez li k’u bim, ew jî t’evî Min bin, wekî ew r’ûmeta ku Te daye Min bibînin, çimkî hê berî e’firandina dinyayê Te Ez h’iz kirime+. 25Ya Bavê r’ast! Dinya Te nas nake, lê Ez Te nas dikim û evana jî zanin wekî Te Ez şandime+. 26Min Tu wanva dayî e’yankirinê û Ezê hê bidime e’yankirinê, wekî ew h’izkirina ku Te Ez pê h’iz kirime nava wanda be û Ez jî nava wanda bim»+.

18

Girtin, xaçkirin û r’abûna Îsa

Girtina Îsa

(Metta 26:47-56; Marqos 14:43-50; Lûqa 22:47-53)

18^1•Pey vê xeberdanêr’a Îsa t’evî şagirtêd Xwe derbazî wî alîyê newala Qidronê bû. Li wê derê baxçek hebû, Îsa şagirtêd Xweva k’etinê+. 2Cihûda jî yê ku wê nemamîya Wî bikira ew cî zanibû, çimkî Îsa û şagirtêd Xweva gelek cara li wê derê dicivîyan+. 3Awa Cihûda k’omeke eskera û nobedara xwer’a ji alîyê fêrisî û serekêd k’ahînada hildabû, bi fenera, agir û ç’eka hate wî cîyî+. 4Îsa her tişt zanibû ku wê çi bê serê Wî, pêşda çû û wanr’a got: «Hûn li k’ê diger’in?»+
5Wana lê veger’and û gotinê: «Li Îsayê Nisretê!» Îsa gote wan: «EZ IM».

Cihûdayê ku nemamîya Wî kiribû jî t’evî wan bû. 6Gava got ku: «EZ IM[*] !» ser piştê çûn û k’etine e’rdê. 7Hingê Îsa dîsa ji wan pirsî: «Hûn li k’ê diger’in?» Wan got: «Îsayê Nisretê».

8Îsa li wan veger’and û got: «Min wer’a got, ku Ez im. Awa heger hûn li Min diger’in, bihêlin bira evana her’in». 9Ev yek bû wekî ew xebera wîye ku berê gotibû r’ast derê: «Ewêd ku Te dane Min, Min ji wan t’u kes unda nekir»[*]+ .

10Hingê Şimh’ûn-Petrûs ew şûrê ku pêr’a bû k’işand û avîte xulamê serekk’ahîn û guhê wîyî r’astê pekand. Navê wî xulamî Malxo bû+. 11Îsa Petrûsr’a got: «Şûr têke qavê! Ezê çawa wê k’asa ku Bavê daye Min venexwim?»+

Îsa ber serekk’ahîn

(Metta 26:57-58; Marqos 14:53-54; Lûqa 22:54)

12•Pey vê yekêr’a k’oma eskera û serdarê wan û nobedarêd cihûya Îsa girtin û girêdan. 13Pêşîyê Ew birine cem Henanê xezûrê Qeyafa. Qeyafa serekk’ahînê wê salê bû+. 14Eva ew Qeyafa bû, yê ku cihû şîret kiribûn û gotibû: «Hê r’ind e, bira yek bona cime’tê bimire»+.

Petrûs Îsa înk’ar dike

(Metta 26:69-70; Marqos 14:66-68; Lûqa 22:55-57)

15Şimh’ûn-Petrûs û şagirtekî din pey Îsa diçûn. Ew şagirt ku nasê serekk’ahîn bû, t’evî Îsa k’ete h’ewşa serekk’ahîn, 16•lê Petrûs derva li ber dêrî sekinî. Paşê ew şagirtê nasê serekk’ahîn derk’et û t’evî dergehvanê xeber da, Petrûs bire hindur’. 17Hingê wê carîya dergehvan ji Petrûs pirsî: «Dibe ku tu jî ji şagirtêd Vî merivî yî?» Petrûs gotê: «Na, ez nînim».

18Wî çaxî, hewa ku sar bû, xulam û nobedara pê k’omirê agir vêxistibûn, sekinîbûn û xwe germ dikirin. Petrûs jî li cem wan sekinîbû, xwe germ dikir.

Pirsa serekk’ahîn

(Metta 26:59-66; Marqos 14:55-64; Lûqa 22:66-71)

19•Hingê serekk’ahîn ji Îsa derheqa şagirtêd Wî û hînkirina Wîda pirsî. 20Îsa cab da û got: «Min dinyayêr’a aşkere xeber daye, her gav k’inîştada usa jî p’aristgehêda, k’îderê ku h’emû cihû dicivîyan hîn dikirin. Min t’u tişt dizîva negotîye+. 21Tu çima ji Min dipirsî? Ji yêd ku bihîstine bipirse, k’a Min wanr’a çi gotîye. Ew zanin Min çi gotîye».

22Gava Îsa ev yek got, nobedarekî li wir sekinî şemaqek li Wî xist û got: «Tu çawa caba serekk’ahîn didî?»+
23Îsa lê veger’and û gotê: «Heger Min xirab xeber da, xirabîya Min bêje. Lê heger Ez r’ast dibêjim, tu çima Min dixî?» 24Hingê Henan Ew girêdayî şande cem Qeyafayê serekk’ahîn.

Petrûs dîsa Îsa înk’ar dike

(Metta 26:71-75; Marqos 14:69-72; Lûqa 22:58-62)

25Şimh’ûn-Petrûs hê li wir sekinî xwe germ dikir. Ji wî pirsîn: «Dibe ku tu jî ji şagirtêd Wî yî?» Ewî înk’ar kir û got: «Na, ez nînim». 26Xulamekî serekk’ahîn, ji xwexatîya wî, yê ku Petrûs guhê wî pekandibû, jê pirsî: «Ne baxçeda min tu t’evî Wî dîtî?»+
27Hingê Petrûs dîsa înk’ar kir û wê demê dîk bang da+.

Îsa li ber Pîlato

(Metta 27:1-2, 11-14; Marqos 15:1-5; Lûqa 23:1-5)

28•Wî çaxî Îsa ji cem Qeyafa birine qesira welî. Serê sibehê zû bû û cihû nek’etine qesirê, wekî xwe li gora e’detêd şûştin-veşûştinê neh’er’imînin, ku bikaribin xwarina Cejina Derbazbûnê bixwin+. 29Hingê Pîlato derk’ete derva, hate cem wan û pirsî: «Hûn Vî merivî çida neheq dikin?»+

30Wana lê veger’and û gotinê: «Heger Ew ne yekî zulmk’ar bûya, me Ew nedida destê te». 31Hingê Pîlato wanr’a got: «Hanê hûn xwexa Vî bibin û li anegorî qanûna xwe dîwana Wî bikin». Cihûya lê veger’and û gotinê: «Îzina me t’une ku em t’u kesî bikujin». 32Ev yeka bû, ku ew gotina Îsa bê sêrî, ku dabû fe’mkirinê, Ewê çawa bimire+.

33Hingê Pîlato dîsa k’ete qesira welî, gazî Îsa kir û jê pirsî: «Tu yî P’adşê cihûya?»+
34Îsa lê veger’and û gotê: «Tu vê yekê xwexa dibêjî, yan hinekêd din bona Min ter’a gotine?»

35Pîlato got: «Çima ez cihû me? Miletê Te û serekêd k’ahîna Tu dane destê min. Te çi kirîye?» 36Îsa cab da û got: «P’adşatîya Min ne ji vê dinyayê ye. Heger p’adşatîya Min ji vê dinyayê bûya, berdestîyêd Minê şer’ kirana ku Ez nek’etama destê cihûya. Lê p’adşatîya Min ne ji vê dinyayê ye»+.

37Hingê Pîlato jêr’a got: «Wekî usa ye Tu p’adşa yî?» Îsa cab da û got: «Tu xwexa dibêjî Min ku: ‹Tu p’adşa yî›. Ez bona vê yekê bûme û bona vê yekê hatime dinyayê, wekî bona r’astîyê şe’detîyê bidim. Her kesê ku ji alîyê r’astîyê ye, guh dide dengê Min»+.

38Pîlato jê pirsî: «R’astî çi ye?»

Dîwanêda h’ukumê kuştinê li ser Îsa derdixin

(Metta 27:15-31; Marqos 15:6-20; Lûqa 23:13-25)

Pey vê pirsêr’a, Pîlato dîsa derk’ete derva cem cihûya û wanr’a got: «Ez t’u neheqîyê Vîda nabînim+. 39Lê ev e’detê we ye ku ez Cejina Derbazbûnêda yekî girtî bona we ber’dim. Hûn dixwazin ku ez bona we P’adşê cihûya ber’dim?»+

40Hingê wan hê kire qîr’în, gotin: «Ne ku Vî merivî, lê Barabas ber’de!» Barabas jî qaçaxek bû.

19

19^1•Hingê Pîlato Îsa bir û da ber qamçîya. 2Eskera jî t’acek ji stirîya vegirtin û dane serê Wî û çuxekî şîrk li Wî kirin. 3Li ber Wî disekinîn û digotin: «Xweş be, P’adşê cihûya!» Û şemaq li Wî dixistin.

4Pîlato dîsa derk’ete derva û wanr’a got: «Va ye niha ez Wî tînime derva cem we, wekî hûn bizanibin ku min t’u sûc Wîda nedîtîye»+. 5Hingê Îsa t’acê stirî li sêrî û çuxê şîrk lê derk’ete derva. Pîlato wanr’a got: «Va ye Ew meriva!»

6Gava serekêd k’ahîna û nobedara Ew dît, kirine qîr’în û gotin: «Wî xaç ke, Wî xaç ke!» Pîlato wanr’a got: «Hûn Wî bibin xaç kin. Ez xwexa t’u sûcî Wîda nabînim».

7Cihûya lê veger’and û gotinê: «Qanûneke me heye û anegorî wê qanûnê[*] gerekê Ew bê kuştinê, çimkî Wî Xwe Kur’ê Xwedê h’esab kir»+.

8Gava Pîlato ev yek bihîst, hê tirs k’ete ser. 9Ew dîsa çû hindur’ê qesira welî û Îsar’a got: «Tu ji k’u yî?» Lê Îsa caba wî neda+. 10Pîlato gote Wî: «Tu t’evî min xeber nadî? Tu nizanî ku h’ukumê min heye ez Te ber’dim û h’ukumê min heye Te bidime xaçkirinê?»

11Îsa lê veger’and û gotê: «Heger ji jor ter’a nehata dayînê, t’u h’ukumê te wê li ser Min t’unebûya. Lema gunê wî, yê ku Ez dame destê te hê mezin e»+.

12Pey wê yekêr’a Pîlato dikir ku Îsa ber’da, lê cihûya kire qîr’în û gotin: «Heger tu Vî merivî ber’dî, tu ne dostê Qeyser î! Her kesê ku xwe p’adşa h’esab dike, ew neyarê Qeyser e!»+

13Gava Pîlato ev yek bihîst, Îsa derxiste derva û ew li herema dîwanê r’ûnişt, wî cîyê ku jêr’a digotin «Selê Kevirî», bi îbranî Gabata. 14R’oja t’ivdarekkirina Cejina Derbazbûnê bû, nîvro nêzîkî sih’eta donzdeha Pîlato cihûyar’a got: «Va ye P’adşê we!»

15Lê wana kire qîr’în: «Wî bibe, Wî bibe! Wî xaç ke!» Pîlato wanr’a got: «P’adşê we xaç kim?» Serekêd k’ahîna lê veger’andin: «Pêştirî Qeyser p’adşakî din bona me t’une!»+
16Hingê ewî Îsa da destê wan, wekî bê xaçkirinê.

Xaçkirina Îsa

(Metta 27:32-44; Marqos 15:21-32; Lûqa 23:26-43)

Wan Îsa hilda birin. 17•Îsa Xwexa xaçê Xwe hilda û derk’ete wî cîyê ku jêr’a dibêjin «Cîyê Qaf», bi îbranî «Golgota». 18Li wê derê Ew t’evî du merivêd din xaç kirin, her yek li k’êlekekê, Îsa nava wanda bû. 19Pîlato t’extek jî nivîsî û fêza xaçê xist, ku aha nivîsar bû: «ÎSAYÊ NISRETÊ, P’ADŞÊ CIHÛYA». 20Gelek cihûya ev nivîsara ser t’exte xwendin, çimkî ew cîyê ku Îsa lê hatibû xaçkirinê nêzîkî bajêr bû û bi îbranî, latînî û yûnanî hatibû nivîsarê+. 21Serekêd k’ahînêd cihûya Pîlator’a gotin: «Nenivîse ‹P’adşê cihûya›! Lê binivîse ku ‹Wî got: Ez P’adşê cihûya me›». 22Pîlato got: «Min çi nivîsî, nivîsî».

23Gava eskera Îsa xaç kirin, k’incêd Wî hildan, kirine çar p’ara, her yekîr’a p’arek. Lê k’inca Wîye ser jî hebû, ku ji sêrî h’eta binî hûnandî û bêdirûn bû. 24Hingê hevdur’a gotin: «Werin em vî neqelêşin, em p’eşk bavêjin, k’a wê k’êr’a bik’eve». Ev yek bû, wekî nivîsar bê sêrî:

«K’incêd Min nav xweda p’arevekirin
û ser p’otê Min p’eşk avîtin»[*] .

Eskera jî hema ev yek kir+.

25Li ber xaçê Îsa dîya Wî, xatîya Wî, Meryema jina Klopas û Meryema Mejdelanî sekinî bûn+. 26Îsa ku dîya Xwe û ew şagirtê ku Wî jê h’iz dikir li wê derê sekinî dîtin, dîya Xwer’a got: «E’vdê! Va ye kur’ê te!»+
27Paşê gote şagirt: «Va ye dîya te!» Ji hingêva evî şagirtî ew bire mala xwe.

Mirina Îsa

(Metta 27:45-56; Marqos 15:33-41; Lûqa 23:44-49)

28•Pey vê yekêr’a Îsa zanibû her tiştêd ku wê bibûna îdî qewimîn, hingê Wî got: «Ez t’î me», wekî nivîsar bê sêrî+. 29Li wir firaqeke sirkêva dagirtî hebû. Wana lûfika be’rê sirkêda kir, serê darika zoxêva danîn û dirêjî ber devê Wî kirin. 30Gava ku Îsa sirke vexwar, got: «T’emam qewimî!» Serê Xwe berjêr kir û r’uh’ê Xwe da.

Gotina p’êxember tê sêrî

31Ev yek ku r’oja t’ivdarekkirinêda qewimî, cihûya nedixwest wekî cinyaz li ser xaçê bimana, çimkî ew şemî bona wana r’ojeke gelek e’zîz bû. Wana ji Pîlato hîvî kir, wekî hestûyêd r’e’nêd xaçbûyîya bêne şkênandinê û ji wir bêne hildanê+. 32Hingê esker hatin, pêşîyê hestûyêd r’e’nêd yekî şkênandin û peyr’a r’e’nêd yê din, ku t’evî wî hatibû xaçkirinê. 33Lê gava ku ew nêzîkî Îsa bûn û dîtin ku Ew îdî mirîye, wana hestûyêd r’e’nêd Wî neşkênandin. 34Lê dîsa ji eskera yekî r’im nek’sa Wîr’a kir û pêr’a-pêr’a av û xûnê avît+. 35Yê ku ev yek dît şe’detî da, wekî hûn jî bawer bikin. Şe’detîya wî r’ast e û ew zane ku r’astîyê dibêje+. 36Ev yeka qewimî, wekî ew nivîsar bê sêrî:

«T’u hestûyê Wî wê neyê şkênandinê»[*]+ .

37Nivîsareke din jî aha dibêje:

«Ewê li Wî binihêr’in, nek’sa k’îjanî qul kirin»[*]+ .

Definkirina Îsa

(Metta 27:57-61; Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56)

38•Pey vê yekêr’a, Ûsivê ji Arîmetyayê ku şagirtê Îsa bû, lê ji tirsa cihûya xwe e’yan nedikir, hîvî ji Pîlato kir ku cinyazê Îsa ji xaçê peya ke û Pîlato îzin dayê. Hingê ew çû cinyazê Îsa ji xaçê peya kir+. 39Nîkodêmo jî t’evî wî hat, yê ku pêşda şev hatibû cem Îsa, nêzîkî sî kîlogram[*]
ûd û zimir t’evhevkirî anî+. 40Cinyazê Îsa hildan, li anegorî e’detê definkirina cihûya, biharet lê dan û Ew qedekê k’itanîda k’efen kirin+. 41Li wî cîyê ku Îsa lê hatibû xaçkirinê baxçek hebû û wî baxçeyîda jî t’irbeke nû hebû ku hê t’u kes têda nehatibû danînê+. 42Îsa kirine wê t’irbê, çimkî r’oja t’ivdarekkirina cihûya bû, t’irb jî nêzîk bû.

20

T’irba vala

(Metta 28:1-10; Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-12)

20^1•R’oja yekşemê[*] , qereberbanga sibehê zû, Meryema Mejdelanî çû ser t’irbê. Dîna xwe dayê, wê kevir ji ber derê t’irbê wêda kirî ye+. 2Destxweda r’evî çû cem Şimh’ûn-Petrûs û wî şagirtê din, yê ku Îsa jê h’iz dikir û wanr’a got: «Xudan ji t’irbê derxistine û em nizanin ku Ew danîne k’u derê!»+

3Hema hingê Petrûs û şagirtê din derk’etine derva û berbi t’irbê çûn. 4Her du jî hevr’a dir’evîyan, lê şagirtê din ji Petrûs zûtir dir’evîya û ew pêşîya wî gihîşte ser t’irbê. 5Wî xwe qûz kir û dîna xwe dayê, wê k’efen li wir e, lê xwexa nek’ete hindur’. 6Hingê Şimh’ûn-Petrûs ku pey wî dihat gihîştê, k’ete hindur’ê t’irbê, dîna xwe dayê, wê k’efen li wir e 7û destmala sêrî ne t’evî k’efen bû, lê qatkirî alîkî danî bû. 8Paşê şagirtê din jî k’ete hindur’, yê ku pêşîyê gihîştibû ser t’irbê. Ewî dît û bawer kir. 9Wan hê nivîsar fe’m nekiribû, ku gerekê Îsa ji mirinê r’abûya+. 10Pey vê yekêr’a şagirt veger’îyane cîyêd xwe.

Îsa Xwe nîşanî Meryema Mejdelanî dike

(Marqos 16:9-11)

11•Lê Meryem ji t’irbê der sekinîbû û digirîya. Wê bi girî xwe qûz kir û li hindur’ê t’irbê nihêr’î, 12hingê dîna xwe dayê, wê du milyak’etêd k’incsipî, li wî cîyê ku cinyazê Îsa lê danîbû r’ûniştine, yek berserîyê û yê din binp’îyê+. 13Milyak’eta wêr’a got: «E’vdê! Tu çima digirîyî?» Meryemê got: «Xudanê min hildane û ez nizanim Ew danîne k’u derê». 14Gava ewê ev yek got, li pişt xweva veger’îya û dît ku Îsa li wê derê sekinîye, lê wê nizanibû ku ew Îsa ye+. 15Îsa gote wê: «E’vdê, tu çima digirîyî? Tu li k’ê diger’î?» Meryemê t’irê qey ew r’ezvan e, ewê gotê: «Ez xulam, heger te Ew hildaye, minr’a bêje te Ew danîye k’u derê, wekî ez Wî ji wê derê hildim»+. 16Îsa gotê: «Meryem!» Meryemê berê xwe da Wî û bi îbranî gotê: «R’abbonî!» ku tê fe’mkirinê: «Dersdar».

17Îsa gote wê: «Min negire, çimkî Ez hê r’anebûme cem Bavê. Lê her’e cem birêd Min û wanr’a bêje. ‹Ezê r’abime cem Bavê Xwe û cem Bavê we, cem Xwedêyê Xwe û cem Xwedêyê we›»+. 18Meryema Mejdelanî çû cem şagirta û wanr’a got: «Min Xudan dît» û tiştêd ku Îsa wêr’a gotibû wanr’a gilî kir.

Îsa Xwe nîşanî şagirtêd Xwe dike

(Metta 28:16-20; Marqos 16:14-18; Lûqa 24:36-49)

19•Xût wê êvarê, r’oja yekşemê, gava şagirt civîyayî bûn, ji tirsa cihûya jî derî li ser wan dadayî bûn, hingê Îsa hat nava wanda sekinî û wanr’a got: «E’dilayî wer’a». 20Ev tişt got, dest û nek’sa Xwe nîşanî wan kirin. Hingê şagirt gelekî şa bûn, gava ku Xudan dîtin. 21Paşê Îsa dîsa wanr’a got: «E’dilayî wer’a. Çawa ku Bavê Ez şandim, usa jî Ez we dişînim»+. 22Ev yek ku got, p’ifî ser wan kir û wanr’a got: «Hanê R’uh’ê Pîroz bistînin+. 23Hûn gunêd k’ê bibaxşînin, ewê bêne baxşandinê, gunêd k’ê nebaxşînin, ewê neyne baxşandinê»+.

Îsa û T’ûma

24T’ûmayê yekî ji her donzdeha, ku jêr’a «Heval-cêwî» digotin, ne t’evî wan bû gava ku Îsa hat+. 25Hingê şagirtêd mayîn wîr’a gotin: «Me Xudan dît». Ewî wanr’a got: «H’eta ku ez dewsa mixa destêd Wîda nebînim, t’ilîya xwe nedime ser dewsa mixa û destê xwe jî nekime nek’sa Wî, ez t’u car bawer nakim».

26Pey h’eyşt r’ojar’a, şagirtêd Îsa dîsa malda bûn û T’ûma jî t’evî wan bû. Derî dadayî bûn, lê Îsa hat, nava wanda sekinî û got: «E’dilayî wer’a». 27Paşê T’ûmar’a got: «T’ilîya xwe bîne vir û destêd Min binihêr’e, destê xwe jî bîne û bike nek’sa Min. Nebawerîyê neke, lê bawer bike!»

28T’ûma lê veger’and û gotê: «Xudanê min û Xwedêyê min!»+
29Îsa gote wî: «Te Ez dîtim lema bawer kir? Xwezî li wan, yêd ku nedîtine, lê bawer dikin!»+

Meremê vê k’itêbê

30Îsa li ber şagirtêd Xwe hê gelek nîşanêd din jî kirin, ku vê k’itêbêda nehatine nivîsarê+. 31Lê belê ev hatine nivîsarê, wekî hûn bawer bikin, ku Îsa ye Mesîh, Kur’ê Xwedê û bi vê bawerîya pê navê Wî jîyîna we hebe+.

21

Îsa û girtina me’sîya

21^1Pey vê yekêr’a Îsa dîsa Xwe li devê gola Teberîyayê nîşanî şagirtêd Xwe kir. Ew bi vî awayî qewimî:+
2Şimh’ûn-Petrûs, T’ûmayê ku jêr’a digotin «Heval-cêwî», Natanyêlê ji Qanaya Celîlê, kur’êd Zebedî û du şagirtêd Îsaye din hevr’a bûn+. 3Şimh’ûn-Petrûs wanr’a got: «Ez diçim ku me’sîya bigirim». Wana wîr’a got: «Em jî t’evî te tên». Hingê ew r’abûn çûn k’etine qeyikekê, lê wê şevê t’u tişt negirtin.

4Sibeh safî bû, Îsa li devê golê sekinî, lê şagirta nizanibû ku Ew Îsa ye+. 5Hingê Îsa gote wan: «Lawikno! We tişt negirtîye?» Wana lê veger’and û gotinê: «Na»+. 6Ewî gote wan: «T’or’ê bavêjine alîyê qeyikêyî r’astê hûnê bigirin». Wana jî t’or’ avîtê û ji dest gelekbûna me’sîya nikaribûn ku t’or’ bik’işandana+.

7Hingê wî şagirtê ku Îsa jê h’iz dikir Petrûsr’a got: «Ew Xudan e!» Gava Şimh’ûn-Petrûs bihîst ku ew Xudan e, k’inca xwe avîte ser xwe, çimkî ew te’zî bû û xwe avîte golê+. 8Lê şagirtêd mayîn t’or’ me’sîyava k’işandin û pê qeyikê gihîştine bejê, çimkî ew ne dûr bûn, lê qasî sed mêtirî dûrî bejê bûn.

Îsa t’evî şagirtêd xwe nan dixwe

9Gava ew derk’etine bejê, wir agirê ji k’omirê vêxistî dîtin, me’sî li ser û nan jî li ber. 10Îsa wanr’a got: «Hinek ji wan me’sîyêd ku we hêja girtine bînin». 11Şimh’ûn-Petrûs jî k’ete qeyikê û t’or’ k’işande bejê, ya ku sed pêncî sê me’sîyêd gir têda bûn. Haqas gelek bûn jî, lê dîsa t’or’ neqelişî.

12Îsa wanr’a got: «Werin te’ştê bixwin». Ji şagirta t’u kesî jî turuş nekir ku jê bipirsîya: «Tu k’î yî?» Çimkî wana zanibû ku Ew Xudan e. 13Hingê Îsa nêzîk bû, ew nan hilda da wan û usa jî me’sî. 14Eva îdî cara sisîya bû ku Îsa pey mirin-r’abûna Xwer’a şagirtêd Xweva xuya bû+.

Îsa û Petrûs

15Gava wan te’ştê xwar, Îsa ji Şimh’ûn-Petrûs pirsî: «Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna, tu Min gelekî h’iz dikî, yan ew Min gelekî h’iz dikin?[*] » Petrûs jêr’a got: «Belê Xudan, Tu zanî ku ez Te h’iz dikim». Îsa wîr’a got: «Berxêd Min biç’êrîne».

16Îsa cara duda wîr’a got: «Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna, tu Min h’iz dikî?» Ewî got: «Belê Xudan, Tu zanî ez Te h’iz dikim». Îsa jêr’a got: «Şivantîyê pezêd Min bike»+.

17Îsa cara sisêya ji Petrûs pirsî: «Şimh’ûnê kur’ê Yûh’enna, tu Min h’iz dikî?» Hingê dilê Petrûs êşîya ku Wî sê cara wîr’a got: «Tu Min h’iz dikî?» û got: «Xudan, Tu her tiştî zanî, Tu zanî ku ez Te h’iz dikim». Îsa wîr’a got: «Pezêd Min biç’êrîne. 18Ez r’ast bê xêlif ter’a dibêjim, gava ku tu xort bûyî, te xwexa qayîşa xwe girêdida û k’uda te dixwest diçûyî. Lê gava ku tu kal bî, tê destêd xwe bilind kî û yekî dinê pişta te girêde û te bibe wî cîyê ku tu naxwazî her’êyî». 19Wî ev yek got, da e’yankirinê ku ewê bi çi cûr’e mirinê r’ûmetê bide Xwedê. Pey vê yekêr’a Wî Petrûsr’a got: «Pey Min were»+.

Îsa û şagirtê h’izkirî

20Petrûs pişt xweva zivir’î, dît ew şagirtê ku Îsa jê h’iz dike pey wan tê. Eva ew şagirt bû, yê ku şîva êvarêda xwe avîtibû h’emêza Îsa û gotibû: «Xudan ew k’î ye, ku wê nemamîya Te bike?»+
21Petrûs gava ew dît, ji Îsa pirsî: «Xudan, lê îjar evê çawa be?»

22Îsa wîr’a got: «Heger Ez bixwazim ku ew bimîne h’eta Ez bêm, çî ter’a ye? Tu pey Min were!»+

23Eva gotina nava xûşk-birada bela bû, yanê ew şagirtê nemire. Lê belê Îsa bona wî negotibû, ku ew namire, lê gotibû: «Heger Ez bixwazim ku ew bimîne h’eta Ez bêm, çî ter’a ye?»

24Eva ew şagirt e, yê ku bona van yeka şe’detîyê dide, usa jî ev yek nivîsîn. Em zanin ku şe’detîya wî r’ast e+.

25Hê gelek kirêd din jî hene, yêd ku Îsa kirine. Heger ew bi hûr-gilî bihatana nivîsarê, bi t’exmîna min, ew k’itêbêd nivîsar wê dinyayêda cî nebûna+.

* 1:16 Aha jî tê fe’mkirinê: «K’erem ji ber k’eremêva stand», awa gotî k’erema Peymana Nûye Îsa Mesîh cîyê k’erema Peymana Kevine ç’îyayê Sînayê girtîye. Hinek jî fe’m dikin, ku ji k’erema Îsa, k’erem e’mirê bawermendada heye û hê zêde dibe.

* 1:18 Nav destnivîsarêd here qencda aha ye: «Yê Bêşirîkî-Bêheval ku h’emêza Bavêda ye». Nav hinek destnivîsarêd dinda jî aha ye: «Kur’ê Bêşirîkî-Bêheval ku h’emêza Bavêda ye».

* 1:21 Malaxî 4:5.

* 1:21# Gelek cihû li hîvîya p’êxemberekî bûn, yekî mîna Mûsa yan jî yekî ji wî qewattir, ku wê bihata wextê hatina Mesîh e’lam bikira (Qanûna Ducarî 18:15, 18; Yûh’enna 6:14; 7:40).

* 1:23 Îşaya 40:3.

* 1:41 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «XRÎSTOS». «XRÎSTOS» bi zimanê yûnanî tê fe’mkirinê: «Yê K’ifşkirî», «Yê Bijartî» û «Yê R’ûnkirî».

* 1:51 Destpêbûn 28:12.

* 2:17 Zebûr 69:9.

* 3:3 Aha jî tê fe’mkirinê: «Heger merivek ji jor nebe».

* 3:7 Aha jî tê fe’mkirinê: «Gerekê hûn ji jor bibin».

* 3:8 Bi zimanêd yûnanî û îbranî xebera «Ba» û «R’uh’» yek in.

* 4:9 Aha tê fe’mkirinê, ew derdanêd ku samerîya didane xebatê cihûya ew h’eram h’esab dikirin.

* 4:26 Aha jî tê fe’mkirinê: «EZ HEME, ku t’evî te xeber didim». Peymana Kevinda «EZ HEME» navekî Xwedê ye (Derk’etin 3:13-14). Şirovekirina vê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

* 5:4 Nav destnivîsarêd here qencda r’êza 4-a t’une.

* 6:31 Derk’etin 16:4; Zebûr 78:24.

* 6:45 Îşaya 54:13.

* 6:57 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Bavê sax» ku tê fe’mkirinê, jîyîn ji wî dertê.

* 7:8 Nav destnivîsarêd qencda «hela hê» t’une.

* 7:38 Xilazîya r’êza 37-a û serê r’êza 38-a aha jî tê fe’mkirinê: «Heger yek t’î ye, bira bê cem min û ewê ku Min bawer bike, bira vexwe».

* 7:38# Îsaya 58:11; Hezekîyêl 47:1; Zekerîya 14:8.

* 8:11 Nav destnivîsarêd here qencda ji 7:53-a h’eta 8:11-a t’uneye.

* 8:17 Qanûna Ducarî 19:15.

* 8:24 Şirovekirinê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

* 8:28 Şirovekirinê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

* 8:44 Aha jî tê fe’mkirinê: «Ew t’u car nebû alîyê r’astîyê».

* 8:58 Derk’etin 3:13-14.

* 9:24 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Şikirîyê bide Xwedê», çawa wî bidine sondê (Yêşû 7:19).

* 10:22 Bi gotineke din: «Buhurtî-jibarekirina P’aristgehê».

* 10:29 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Bavê Minî ku ew dane Min, ser h’emûyar’a ye».

* 10:34 Zebûr 82:6.

* 10:36 Bi gotineke din: «Buhurtî-jibare kir, başqe kir».

* 12:3 «Lîtirekî r’omayî» hingê weke 325 giramê niha bû.

* 12:5 «Sêsid zîv» hingê weke xebata p’alekî t’emamîya salê bû.

* 12:7 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bira vî r’ûnî bona r’oja definkirina Min xwey ke».

* 12:13 Zebûr 118:25-26.

* 12:15 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Qîza Sîyonê».

* 12:15# Zekerîya 9:9.

* 12:38 Îşaya 53:1.

* 12:40 Îşaya 6:10.

* 13:1 Aha jî tê fe’mkirinê: «Û h’eta xilazîyê jî ew h’iz kirin».

* 13:18 Zebûr 41:9.

* 13:19 Şirovekirinê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

* 14:7 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Heger we Ez nas bikirama, weyê Bavê Min jî nas bikira».

* 14:17 Aha jî tê fe’mkirinê: «R’uh’ê R’astîyê ku dinya nikare Wî qebûl ke».

* 15:25 Zebûr 35:19; 69:4.

* 17:11 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Pê navê Xwe van xwey ke, yêd ku Te dane Min».

* 17:21 Nav hinek destnivîsarada dewsa «usa jî bira ew nava Meda bin» aha ye: «usa jî bira ew t’evî Me bibine yek».

* 18:6 Şirovekirinê bin r’êza Yûh’enna 8:58-da bixûnin.

* 18:9 Yûh’enna 6:39.

* 19:7 Qanûna K’ahîntîyê 24:16.

* 19:24 Zebûr 22:18.

* 19:36 Derk’etin 12:46; Jimar 9:12; Zebûr 34:20.

* 19:37 Zekerîya 12:10.

* 19:39 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Sed lîtir». Sed lîtirêd r’omayîyaye hingê qasî sî kîlogramêd îroyîn e.

* 20:1 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «R’oja h’eftîyêye pêşin», çimkî bona cihûya r’oja h’eftîyêye pêşin yekşem bû, awa gotî «le’d».

* 21:15 Aha jî tê fe’mkirinê: «Tu Min ji wan ze’ftir h’iz dikî?»

+ 1:1 Destpêbûn 1:1, E’yantî 19:13, Yûh’enna 20:28, Yûh’enna I 5:20, Fîlîpî 2:6

+ 1:3 Zebûr 33:6, Korint’î I 8:6, Kolosî 1:16, Îbranî 1:2

+ 1:4 Yûh’enna 5:26, Yûh’enna 11:25, Yûh’enna I 1:2, Yûh’enna I 5:11, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna 9:5, Yûh’enna 12:46

+ 1:6 Metta 3:1, Marqos 1:4, Lûqa 1:80, Lûqa 3:2

+ 1:7 Yûh’enna 3:26, Yûh’enna 5:33, Yûh’enna 10:41, Yûh’enna 20:31, K’arêd Şandîya 19:4

+ 1:9 Zebûr 36:9, Îşaya 49:6, Petrûs I 2:9

+ 1:11 Yûh’enna 5:43

+ 1:12 Metta 5:9, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 5:1, R’omayî 8:14

+ 1:13 Yûh’enna 3:3, Aqûb 1:18

+ 1:14 Yûh’enna I 4:2, Yûh’enna II 1:7, Tîmot’êyo I 3:16, Îbranî 2:14

+ 1:15 Metta 3:11

+ 1:17 Q. Ducarî 33:4, Yûh’enna 7:19, Yûh’enna 14:6

+ 1:18 Derk’etin 33:20, Yûh’enna 6:46, Yûh’enna I 4:12, Kolosî 1:15, Tîmot’êyo I 6:16

• 1:19 Metta 3:1-12, Marqos 1:2-8, Lûqa 3:15-17

+ 1:20 K’arêd Şandîya 13:25

+ 1:21 Malaxî 4:5, Metta 17:12-13, Lûqa 1:17, Q. Ducarî 18:15, Q. Ducarî 18:18-19

+ 1:23 Îşaya 40:3

+ 1:29 Derk’etin 12:3, Q. K’ahîntîyê 1:10, Îşaya 53:7, Petrûs I 1:19, Yûh’enna I 2:2, Yûh’enna I 4:10

+ 1:31 Lûqa 1:17

+ 1:32 Îşaya 11:2, Metta 3:16, Marqos 1:10, Lûqa 3:22

+ 1:33 Yoêl 2:28, K’arêd Şandîya 1:5
+ 1:35 Metta 11:2, Marqos 2:18, Lûqa 11:1
+ 1:36 Yûh’enna 1:29
+ 1:38 Yûh’enna 18:4, Yûh’enna 18:7

+ 1:40 Metta 4:18-20, Marqos 1:16-20, Lûqa 5:2-11

+ 1:41 Yûh’enna 4:25

+ 1:42 Metta 16:18, Marqos 3:16, Galatî 1:18, Korint’î I 1:12

+ 1:44 Yûh’enna 12:21

+ 1:45 Yûh’enna 21:2, Q. Ducarî 18:15, Lûqa 24:27, Metta 2:23, Lûqa 2:39

+ 1:47 Zebûr 32:2, R’omayî 9:6

+ 1:49 Zebûr 2:7, Metta 27:11, Metta 27:42, Yûh’enna 11:27

+ 1:51 Destpêbûn 28:12, Danîyêl 7:13

+ 2:1 Yûh’enna 4:46, Yûh’enna 21:2

+ 2:4 Marqos 14:41, Yûh’enna 7:6, Yûh’enna 7:30, Yûh’enna 8:20, Yûh’enna 13:1

+ 2:6 Yûh’enna 3:25

+ 2:12 Marqos 3:31, Marqos 6:3, Yûh’enna 7:3, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

• 2:13 Metta 21:12-13, Marqos 11:15-17, Lûqa 19:45-46

+ 2:13 Q. Ducarî 16:1, Q. Ducarî 16:16, Yûh’enna 6:4, Yûh’enna 11:55

+ 2:16 Lûqa 2:49

+ 2:17 Zebûr 69:9

+ 2:18 Yûh’enna 4:48, Yûh’enna 6:30, Korint’î I 1:22

+ 2:19 Marqos 8:31, Marqos 14:58, Marqos 15:29, Yûh’enna 10:18

+ 2:22 Lûqa 24:8, Yûh’enna 12:16
+ 2:23 Yûh’enna 11:45
+ 3:1 Yûh’enna 7:50, Yûh’enna 19:39

+ 3:5 Marqos 16:16, K’arêd Şandîya 2:38, Metta 5:20, Korint’î I 15:50

+ 3:13 Mesele 30:4, Yûh’enna 6:38, Korint’î I 15:47, Efesî 4:9

+ 3:14 Jimar 21:9, Yûh’enna 8:28, Yûh’enna 12:32

+ 3:16 R’omayî 5:8, Efesî 2:4, Yûh’enna I 3:1, Yûh’enna I 4:10

+ 3:17 Yûh’enna 8:15, Yûh’enna 12:47

+ 3:18 Marqos 16:16

+ 3:19 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna 7:7

+ 3:20 Efesî 5:13

+ 3:22 Yûh’enna 4:1-2

+ 3:24 Metta 11:2, Marqos 6:17-18, Lûqa 3:19-20

+ 3:25 Yûh’enna 2:6
+ 3:26 Yûh’enna 1:7, Yûh’enna 5:33
+ 3:27 Korint’î I 4:7
+ 3:28 Malaxî 3:1, Marqos 1:2, Yûh’enna 1:20

+ 3:29 Metta 9:15, Metta 25:1-13, E’yantî 19:7, E’yantî 21:2, Metta 9:15, Marqos 2:19

+ 3:33 Yûh’enna 8:26

+ 3:35 Metta 3:17, Metta 17:5, Yûh’enna 5:20

+ 3:36 Yûh’enna 5:24, Yûh’enna 6:40, Yûh’enna I 5:12-13

+ 4:2 Yûh’enna 3:22
+ 4:3 Yûh’enna 2:11-12
+ 4:4 Lûqa 9:52-53
+ 4:5 Destpêbûn 33:19, Destpêbûn 48:22

+ 4:10 Zebûr 36:9, Yêremîya 2:13, Yêremîya 17:13

+ 4:14 Îşaya 55:1, Yûh’enna 7:38

+ 4:19 Yûh’enna 9:20

+ 4:20 Destpêbûn 12:6-7, Destpêbûn 33:18, Q. Ducarî 11:29, Q. Ducarî 27:12, H’akimtî 9:7, Q. Ducarî 12:5

+ 4:22 P’adşatî IV 17:28-34, Zebûr 147:19-20, K’arêd Şandîya 13:23, R’omayî 3:1-2

+ 4:23 R’omayî 8:15, Efesî 6:18, Zebûr 145:18

+ 4:24 Korint’î II 3:17

+ 4:25 Yûh’enna 1:41, Metta 11:2, Q. Ducarî 18:18

+ 4:26 Yûh’enna 9:37

+ 4:34 Q. Ducarî 8:3, Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 6:38, Yûh’enna 9:4, Yûh’enna 14:31

+ 4:35 Metta 9:38, Lûqa 10:2
+ 4:36 Korint’î I 3:6-9
+ 4:42 Yûh’enna 1:29, Yûh’enna I 4:14
+ 4:44 Metta 13:57, Marqos 6:4, Lûqa 4:24
+ 4:45 Yûh’enna 2:23

+ 4:46 Yûh’enna 2:1, Yûh’enna 21:2, Yûh’enna 2:12

+ 4:48 Yûh’enna 2:18, Yûh’enna 6:30, Korint’î I 1:22

+ 4:53 Metta 8:13, K’arêd Şandîya 16:34, K’arêd Şandîya 18:8

+ 4:54 Yûh’enna 2:11
+ 5:2 Nehemîya 3:1, Nehemîya 12:39
+ 5:8 Metta 9:6-7, Marqos 2:11, Lûqa 5:24
+ 5:10 Derk’etin 20:10, Yêremîya 17:21
+ 5:16 Yûh’enna 15:20
+ 5:18 Yûh’enna 7:1, Fîlîpî 2:6

+ 5:20 Metta 3:17, Metta 17:5, Yûh’enna 3:35, Yûh’enna 10:17, Yûh’enna 15:9, Yûh’enna 17:26

+ 5:21 Îşaya 26:19, Hezeqêl 37:5, Hezeqêl 37:12, Danîyêl 12:2, R’omayî 8:11, Korint’î I 15:45

+ 5:22 Yûh’enna 17:2, K’arêd Şandîya 10:42

+ 5:23 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 13:20, Yûh’enna 15:23

+ 5:24 Yûh’enna 3:36, Yûh’enna 6:40, Yûh’enna 20:31, Yûh’enna I 5:9-13, Yûh’enna I 3:14

+ 5:25 Metta 27:52-53, Efesî 2:1, Efesî 2:5

+ 5:26 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 11:25, Yûh’enna I 1:2, Yûh’enna I 5:11

+ 5:27 Danîyêl 7:13

+ 5:28 Îşaya 26:19, Hezeqêl 37:12, Yûh’enna 11:25, Yûh’enna 11:43

+ 5:29 Danîyêl 12:2

+ 5:30 Marqos 14:36, Yûh’enna 6:38, Yûh’enna 8:16

+ 5:31 Yûh’enna 8:13

+ 5:33 Yûh’enna 1:7, Yûh’enna 3:26, Yûh’enna 10:41

+ 5:35 Metta 5:16, Petrûs II 1:19

+ 5:36 Yûh’enna 8:18, Yûh’enna 10:25, Yûh’enna I 5:9

+ 5:39 Lûqa 24:27

+ 5:41 T’êsalonîkî I 2:6

+ 5:43 Yûh’enna 10:25, Yûh’enna 12:12, Yûh’enna 1:11, Yûh’enna 3:11-12

+ 5:44 Yûh’enna 12:43

+ 5:46 Jimar 21:9, Q. Ducarî 28:15

• 6:1 Metta 14:13-21, Marqos 6:30-44, Lûqa 9:10-17

+ 6:4 Derk’etin 12:1-30, Q. Ducarî 16:1, Q. Ducarî 16:16, Yûh’enna 2:13, Yûh’enna 11:55

+ 6:5 Yûh’enna 1:44, P’adşatî IV 4:42-44
+ 6:8 Yûh’enna 1:40, Yûh’enna 1:44
+ 6:11 Metta 15:36

+ 6:14 Metta 11:2-3, Yûh’enna 4:25, Yûh’enna 11:27

• 6:16 Metta 14:22-27, Marqos 6:45-52
+ 6:27 Îşaya 55:2
+ 6:29 Yûh’enna I 3:23

+ 6:30 Metta 12:38, Yûh’enna 2:18, Yûh’enna 4:48, Korint’î I 1:22

+ 6:31 Derk’etin 16:15, Jimar 11:7-9, Nehemîya 9:15, Zebûr 78:24

+ 6:34 Yûh’enna 4:15
+ 6:35 Yûh’enna 4:14, Yûh’enna 7:37
+ 6:37 Yûh’enna 17:6

+ 6:38 Yûh’enna 3:13, Korint’î I 15:47, Marqos 14:36, Yûh’enna 5:30

+ 6:39 Metta 18:14, Yûh’enna 10:28-29

+ 6:40 Yûh’enna 3:35, Yûh’enna 5:24, Yûh’enna I 5:12-13

+ 6:42 Metta 13:55
+ 6:44 Hosêya 11:4, Yûh’enna 12:32
+ 6:45 Îşaya 54:13

+ 6:46 Derk’etin 33:20, Metta 11:27, Yûh’enna 1:18

+ 6:51 Yûh’enna 3:13, Metta 26:26-28

+ 6:53 Marqos 14:22-24, Korint’î I 10:16, Korint’î I 11:27

+ 6:56 Yûh’enna 15:4-5, Yûh’enna I 3:24

+ 6:62 Marqos 16:19, Lûqa 24:51, K’arêd Şandîya 1:9

+ 6:63 Korint’î II 3:6
+ 6:64 Yûh’enna 13:11
+ 6:69 Marqos 1:24
+ 6:70 Yûh’enna 13:2, Yûh’enna 13:27
+ 6:71 Yûh’enna 18:2-3

+ 7:1 Yûh’enna 5:18, Yûh’enna 8:37, Yûh’enna 11:53

+ 7:2 Q. K’ahîntîyê 23:34, Q. Ducarî 16:13-15

+ 7:3 Marqos 3:31, Marqos 6:3, Yûh’enna 2:12, K’arêd Şandîya 1:14, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 7:6 Marqos 14:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 8:20, Yûh’enna 13:1

+ 7:7 Yûh’enna 15:18, Yûh’enna 3:19

+ 7:13 Yûh’enna 19:38

+ 7:16 Yûh’enna 8:28, Yûh’enna 12:49, Yûh’enna 14:10

+ 7:18 Yûh’enna 5:41, Yûh’enna 8:50

+ 7:19 Q. Ducarî 33:4, Yûh’enna 1:17

+ 7:20 Marqos 3:22, Yûh’enna 8:48, Yûh’enna 10:20

+ 7:23 Metta 12:2, Yûh’enna 5:16

+ 7:24 Yûh’enna 8:15

+ 7:27 Yûh’enna 8:14, Yûh’enna 9:29, Yûh’enna 19:9

+ 7:29 Metta 11:27, Yûh’enna 8:55

+ 7:30 Yûh’enna 10:39, Marqos 14:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 7:6, Yûh’enna 8:20, Yûh’enna 13:1

+ 7:31 Yûh’enna 8:30

+ 7:33 Marqos 14:7, Yûh’enna 14:19, Yûh’enna 16:5

+ 7:34 Yûh’enna 8:21-22, Yûh’enna 13:33

+ 7:37 Q. K’ahîntîyê 23:36, Jimar 29:35, Nehemîya 8:18, Metta 11:28, Zebûr 42:1, Îşaya 55:1, Metta 5:6, Yûh’enna 4:14, Yûh’enna 6:35

+ 7:38 Zebûr 36:9, Îşaya 58:11, Yêremîya 2:13, Yêremîya 17:13, Zekerîya 14:8

+ 7:39 Îşaya 44:3, Yoêl 2:28, K’arêd Şandîya 2:4

+ 7:40 Q. Ducarî 18:15, Q. Ducarî 18:18-19, Yûh’enna 1:21

+ 7:42 P’adşatî II 7:12, P’adşatî II 7:16, P’adşatî I 16:1, Mîxa 5:2, Metta 2:1, Lûqa 2:4-7

+ 7:43 Yûh’enna 9:16, Yûh’enna 10:19
+ 7:48 Korint’î I 1:20, Korint’î I 2:8
+ 7:50 Yûh’enna 3:1, Yûh’enna 19:39

+ 7:51 Jimar 35:30, Q. Ducarî 17:6, Q. Ducarî 19:15

+ 7:52 P’adşatî IV 14:25

+ 8:5 Q. K’ahîntîyê 20:10, Q. Ducarî 22:22-24, Hezeqêl 16:38

+ 8:6 Lûqa 11:54, Lûqa 20:20

+ 8:7 Q. Ducarî 17:7, R’omayî 2:1, R’omayî 2:22

+ 8:11 Yûh’enna 5:14

+ 8:12 Îşaya 42:6, Îşaya 49:6, Lûqa 2:30, Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 1:9, Yûh’enna 12:35

+ 8:13 Yûh’enna 5:31

+ 8:14 Yûh’enna 13:3, Yûh’enna 16:28, Yûh’enna 7:27

+ 8:15 Yûh’enna 3:17, Yûh’enna 7:24, Yûh’enna 12:47

+ 8:16 Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 16:32

+ 8:17 Jimar 35:30, Q. Ducarî 17:6, Q. Ducarî 19:15

+ 8:18 Yûh’enna 5:36, Yûh’enna I 5:9

+ 8:19 Metta 11:27, Yûh’enna 16:3

+ 8:20 Marqos 14:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 7:6, Yûh’enna 13:1

+ 8:21 Hezeqêl 3:18, Hezeqêl 33:8, Yûh’enna 7:34-35, Yûh’enna 13:33

+ 8:23 Yûh’enna I 4:5, Yûh’enna 17:14

+ 8:26 Yûh’enna 15:15, Yûh’enna 3:33

+ 8:28 Jimar 21:9, Yûh’enna 3:14, Yûh’enna 12:32, Yûh’enna 5:30, Yûh’enna 7:16

+ 8:29 Yûh’enna 4:34, Yûh’enna 6:38

+ 8:30 Yûh’enna 7:31

+ 8:32 Aqûb 2:12, Petrûs I 2:16, R’omayî 6:18, Korint’î I 7:22, Korint’î II 3:17, Galatî 5:1

+ 8:33 Metta 3:9

+ 8:34 Petrûs II 2:19, R’omayî 6:16-20, Tîto 3:3

+ 8:35 Destpêbûn 21:10, Galatî 4:30

+ 8:37 Yûh’enna 5:18, Yûh’enna 7:1, Yûh’enna 11:53

+ 8:39 Lûqa 19:9

+ 8:41 Q. Ducarî 32:6, Îşaya 63:16, Îşaya 64:8

+ 8:43 Yêremîya 6:10

+ 8:44 Yûh’enna I 3:8, Yûh’enna I 3:10, Yûh’enna I 3:12, Destpêbûn 3:4, Korint’î II 11:3, E’yantî 12:9

+ 8:48 Marqos 3:22, Yûh’enna 7:20
+ 8:49 Yûh’enna 5:23
+ 8:50 Yûh’enna 5:41, Yûh’enna 7:18
+ 8:51 Yûh’enna 5:24, Yûh’enna 11:26

+ 8:54 Îbranî 5:5, Yûh’enna 17:1, K’arêd Şandîya 3:13, Petrûs II 1:17

+ 8:55 Yûh’enna 7:28-29
+ 8:56 Metta 13:17, Lûqa 17:22
+ 8:59 Yûh’enna 10:31
+ 9:2 Derk’etin 20:5, Hezeqêl 18:19

+ 9:4 Yûh’enna 4:34, Yûh’enna 11:9, Yûh’enna 12:35

+ 9:5 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna 12:46

+ 9:6 Marqos 7:33, Marqos 8:23
+ 9:7 Îşaya 8:6, Lûqa 13:4
+ 9:14 Yûh’enna 5:9

+ 9:16 Derk’etin 20:8-10, Jimar 15:32-36, Yûh’enna 7:43, Yûh’enna 10:19

+ 9:17 Yûh’enna 4:19, Yûh’enna 6:14

+ 9:22 Yûh’enna 7:13, Yûh’enna 12:42, Yûh’enna 16:2

+ 9:24 Yêşû 7:19

+ 9:29 Yûh’enna 7:27, Yûh’enna 8:14

+ 9:31 Îbo 27:9, Zebûr 66:18, Mesele 15:8, Mesele 28:9, Îşaya 59:2

+ 9:37 Yûh’enna 4:26
+ 9:40 R’omayî 2:19
+ 9:41 Yûh’enna 15:22, Aqûb 4:17
+ 10:6 Marqos 6:52, Marqos 8:17
+ 10:9 Zebûr 23:2, Hezeqêl 34:14

+ 10:11 Zebûr 23:1, Zebûr 80:1, Îşaya 40:11, Hezeqêl 34:11-15, Hezeqêl 34:31, Zanebêj 12:12, Îbranî 13:20, Yûh’enna 15:13, Yûh’enna I 3:16

+ 10:12 Metta 7:15, K’arêd Şandîya 20:29
+ 10:13 Zekerîya 11:16-17
+ 10:15 Metta 11:27

+ 10:16 Îşaya 56:8, Yûh’enna 11:52, Îşaya 40:11, Hezeqêl 34:23, Hezeqêl 37:24, Lûqa 12:32

+ 10:17 Metta 3:17, Yûh’enna 5:20
+ 10:18 Yûh’enna 2:19
+ 10:19 Yûh’enna 7:43, Yûh’enna 9:16

+ 10:20 Marqos 3:22, Yûh’enna 7:20, Yûh’enna 8:48, Hosêya 9:7

+ 10:21 Derk’etin 4:11, Zebûr 146:8

+ 10:23 K’arêd Şandîya 3:11, K’arêd Şandîya 5:12

+ 10:24 Metta 26:63, Yûh’enna 1:24-25, Yûh’enna 1:41

+ 10:25 Yûh’enna 5:36
+ 10:28 Yûh’enna 3:16, Yûh’enna 17:12
+ 10:30 Yûh’enna 17:11
+ 10:31 Yûh’enna 8:59
+ 10:33 Q. K’ahîntîyê 24:16, Metta 9:3
+ 10:34 Zebûr 82:6

+ 10:36 Yûh’enna 3:17, Zebûr 2:7, Marqos 2:7, Marqos 14:64

+ 10:38 Yûh’enna 14:10
+ 10:39 Lûqa 4:30, Yûh’enna 7:30
+ 10:40 Yûh’enna 1:28

+ 10:41 Yûh’enna 1:7, Yûh’enna 3:26, Yûh’enna 5:33

+ 10:42 Yûh’enna 7:31
+ 11:1 Lûqa 10:38-39
+ 11:2 Yûh’enna 12:3
+ 11:8 Yûh’enna 8:59, Yûh’enna 10:31
+ 11:9 Yûh’enna 9:4, Yûh’enna 12:35
+ 11:10 Yêremîya 13:16

+ 11:11 Metta 9:24, Marqos 5:39, P’adşatî IV 4:31

+ 11:16 Metta 10:3, Marqos 3:18, Lûqa 6:15, Yûh’enna 14:5, Yûh’enna 20:24, Yûh’enna 21:2, K’arêd Şandîya 1:13, Yûh’enna 13:37

+ 11:24 Lûqa 14:14, Yûh’enna 5:29, Yûh’enna 6:39

+ 11:25 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 5:26, Yûh’enna I 1:2, Yûh’enna I 5:11

+ 11:26 Yûh’enna 5:24, Yûh’enna 8:51

+ 11:27 Zebûr 2:7, Metta 11:2, Yûh’enna 1:49, Metta 16:16, Marqos 8:29

+ 11:35 Lûqa 19:41
+ 11:37 Yûh’enna 9:6-7
+ 11:38 Metta 27:60
+ 11:41 Yûh’enna 17:1
+ 11:42 Yûh’enna 3:17
+ 11:43 Yûh’enna 5:28
+ 11:44 Yûh’enna 5:28

• 11:45 Metta 26:1-5, Marqos 14:1-22, Lûqa 22:1-2

+ 11:45 Yûh’enna 2:23
+ 11:50 Yûh’enna 18:14
+ 11:51 Îşaya 53:10-11, Marqos 10:45

+ 11:52 Îşaya 49:6, Yûh’enna 10:16, Yûh’enna I 2:2

+ 11:53 Marqos 14:1, Yûh’enna 5:18, Yûh’enna 7:1, Yûh’enna 8:37

+ 11:55 Derk’etin 12:1-30, Q. Ducarî 16:1, Q. Ducarî 16:16, Yûh’enna 2:13, Yûh’enna 6:4, Dîrok II 30:17-18

+ 11:57 Yûh’enna 7:11

• 12:1 Metta 26:6-13, Marqos 14:3-9, Lûqa 7:36-50

+ 12:1 Derk’etin 12:1-30, Yûh’enna 11:55, Metta 21:17, Yûh’enna 11:1, Yûh’enna 11:18

+ 12:2 Lûqa 10:38
+ 12:3 Yûh’enna 11:2
+ 12:6 Yûh’enna 13:29
+ 12:8 Q. Ducarî 15:11
+ 12:9 Yûh’enna 11:44

• 12:12 Metta 21:4-9, Marqos 11:7-10, Lûqa 19:35-38

+ 12:13 Zebûr 118:25-26
+ 12:15 Zekerîya 9:9, Metta 21:4-5
+ 12:16 Yûh’enna 2:22
+ 12:19 Yûh’enna 11:47-48
+ 12:21 Yûh’enna 1:44
+ 12:23 Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 17:1
+ 12:24 Korint’î I 15:36
+ 12:25 Metta 10:39, Lûqa 14:26
+ 12:27 Marqos 14:34, Yûh’enna 13:21
+ 12:28 Marqos 1:11, Marqos 9:7
+ 12:29 K’arêd Şandîya 23:9
+ 12:30 Yûh’enna 11:42

+ 12:31 Yûh’enna 16:11, Korint’î II 4:4, Kolosî 2:15

+ 12:32 Jimar 21:9, Yûh’enna 3:14, Yûh’enna 8:28, Hosêya 11:4, Yûh’enna 6:44

+ 12:33 Yûh’enna 18:32

+ 12:34 Zebûr 89:4, Zebûr 110:4, Îşaya 9:7

+ 12:35 Îşaya 2:5, Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Efesî 5:8, Mesele 4:19, Yêremîya 13:16, Yûh’enna 9:4, Yûh’enna 11:9, Yûh’enna I 1:6

+ 12:36 Lûqa 16:8, T’êsalonîkî I 5:5

+ 12:38 Îşaya 53:1, R’omayî 10:16

+ 12:40 Îşaya 6:10, Metta 13:15, Marqos 4:12, K’arêd Şandîya 28:27

+ 12:41 Îşaya 6:1

+ 12:42 Yûh’enna 3:1, Yûh’enna 9:22, Yûh’enna 16:2

+ 12:43 Yûh’enna 5:44

+ 12:44 Metta 10:40, Yûh’enna 13:20, Yûh’enna 14:1

+ 12:45 Yûh’enna 14:9

+ 12:46 Yûh’enna 1:4, Yûh’enna 8:12, Yûh’enna 9:5

+ 12:47 Yûh’enna 3:17, Yûh’enna 4:42, Yûh’enna 8:15

+ 12:48 Q. Ducarî 18:19

+ 13:1 Derk’etin 12:1-30, Yûh’enna 12:1, Marqos 14:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 7:6, Yûh’enna 8:20

+ 13:2 Yûh’enna 6:70

+ 13:3 Metta 11:27, Yûh’enna 17:2, Yûh’enna 8:14, Yûh’enna 16:28

+ 13:5 Metta 20:28, Lûqa 22:27

+ 13:8 Korint’î I 6:11, Efesî 5:26, Tîto 3:5, Îbranî 10:22

+ 13:10 Yûh’enna 15:3

+ 13:11 Yûh’enna 6:64, Yûh’enna 18:2

+ 13:13 Metta 7:22, Metta 23:8, Lûqa 6:46, Fîlîpî 2:11

+ 13:14 Tîmot’êyo I 5:10
+ 13:15 Petrûs I 2:21
+ 13:16 Lûqa 6:40, Yûh’enna 15:20

+ 13:17 Metta 24:46, Lûqa 11:28, Aqûb 1:22, R’omayî 2:13

• 13:18 Metta 26:21-25, Marqos 14:18-21, Lûqa 22:21-23

+ 13:18 Yûh’enna 6:70, Zebûr 41:9

+ 13:19 Marqos 13:23, Yûh’enna 14:29, Yûh’enna 16:4

+ 13:20 Metta 10:40, Lûqa 10:16, Yûh’enna 12:44

+ 13:21 Marqos 14:34, Yûh’enna 12:27

+ 13:23 Yûh’enna 19:26, Yûh’enna 20:2, Yûh’enna 21:7, Yûh’enna 21:20

+ 13:29 Yûh’enna 12:6
+ 13:31 Petrûs I 4:11
+ 13:32 Yûh’enna 17:1, Yûh’enna 17:5
+ 13:33 Yûh’enna 7:34, Yûh’enna 8:21

+ 13:34 Yûh’enna I 2:7-8, Yûh’enna I 3:11, Yûh’enna II 1:5, Q. K’ahîntîyê 19:18, Yûh’enna 15:12

• 13:36 Metta 26:31-35, Marqos 14:27-31, Lûqa 22:31-34

+ 13:37 Yûh’enna 11:16, Yûh’enna 21:19
+ 13:38 Yûh’enna 18:27
+ 14:1 Yûh’enna 12:44
+ 14:3 Yûh’enna 14:1, T’êsalonîkî I 4:17
+ 14:5 Yûh’enna 11:16

+ 14:6 Yûh’enna 1:17, Yûh’enna 11:25, Îbranî 10:20

+ 14:8 Yûh’enna 1:43, Yûh’enna 12:21
+ 14:9 Yûh’enna 12:45
+ 14:10 Yûh’enna 10:38
+ 14:11 Yûh’enna 5:36

+ 14:12 Yûh’enna 8:14, Yûh’enna 13:3, Yûh’enna 16:28

+ 14:14 Metta 7:7-8, Marqos 11:24, Yûh’enna 15:16, Yûh’enna 16:23, Yûh’enna I 3:22

+ 14:15 Metta 28:20, Yûh’enna I 5:3, Yûh’enna II 1:6, R’omayî 13:10

+ 14:16 Yûh’enna 15:26, Yûh’enna 16:13
+ 14:17 Korint’î I 2:14, K’arêd Şandîya 2:4
+ 14:19 Yûh’enna 7:33
+ 14:21 Mesele 8:17, Yûh’enna 16:27
+ 14:22 Lûqa 6:16, K’arêd Şandîya 1:13
+ 14:23 E’yantî 3:20

+ 14:26 Yûh’enna 15:26, Yûh’enna 16:13, Korint’î I 2:10, Yûh’enna I 2:20, Lûqa 24:49

+ 14:27 Fîlîpî 4:7, Kolosî 3:15

+ 14:28 Yûh’enna 14:1-2, Korint’î I 11:3, Korint’î I 15:24

+ 14:29 Marqos 13:23, Yûh’enna 13:19
+ 14:30 Yûh’enna 12:31, Efesî 2:2
+ 15:1 Îşaya 5:1
+ 15:2 Yêremîya 2:21, Metta 3:10, Metta 7:19
+ 15:3 Yûh’enna 13:10
+ 15:4 Yûh’enna I 2:6

+ 15:5 R’omayî 11:17, Yûh’enna 6:56, Yûh’enna I 3:24, Marqos 4:20

+ 15:6 Metta 13:42
+ 15:7 Yûh’enna 14:14
+ 15:9 Metta 3:17, Yûh’enna 5:20

+ 15:11 Yûh’enna 3:29, Yûh’enna 16:24, Yûh’enna 17:13, Yûh’enna I 1:4, Yûh’enna II 1:12

+ 15:12 Yûh’enna 13:34

+ 15:13 Yûh’enna 10:11, Yûh’enna I 3:16, R’omayî 5:7-8, Efesî 5:2

+ 15:14 Marqos 3:35

+ 15:15 Yûh’enna 3:32, Yûh’enna 8:26

+ 15:16 Metta 7:7-8, Marqos 11:24, Yûh’enna 14:14, Yûh’enna 16:23

+ 15:17 Yûh’enna I 2:7, Yûh’enna I 3:11, Yûh’enna II 1:5

+ 15:18 Marqos 13:13, Yûh’enna 7:7, Yûh’enna I 3:13

+ 15:19 Yûh’enna 8:23, Yûh’enna 17:14

+ 15:20 Metta 10:24, Lûqa 6:40, Yûh’enna 13:16, Yûh’enna 5:16, Korint’î I 4:12, Korint’î II 4:9, T’êsalonîkî I 2:15, Tîmot’êyo II 3:12

+ 15:22 Yûh’enna 9:41
+ 15:23 Yûh’enna 5:23
+ 15:24 Yûh’enna 7:31, Yûh’enna 10:37
+ 15:25 Zebûr 35:19, Zebûr 69:4

+ 15:26 Yûh’enna 14:17, Yûh’enna 16:13, K’arêd Şandîya 5:32, Yûh’enna I 5:6-8

+ 15:27 Lûqa 24:48, Yûh’enna 19:35, K’arêd Şandîya 1:8

+ 16:2 Yûh’enna 9:22, Yûh’enna 12:42, K’arêd Şandîya 8:1, K’arêd Şandîya 9:1, K’arêd Şandîya 26:9

+ 16:3 Yûh’enna 18:19

+ 16:4 Marqos 13:23, Yûh’enna 13:19, Yûh’enna 14:29

+ 16:5 Yûh’enna 7:33, Yûh’enna 14:12
+ 16:7 Yûh’enna 15:26
+ 16:9 Yûh’enna 8:24
+ 16:11 Yûh’enna 12:31, Kolosî 2:15

+ 16:13 Yûh’enna 14:17, Yûh’enna 15:26, Yûh’enna I 2:20, Korint’î I 2:10

+ 16:15 Yûh’enna 17:10
+ 16:16 Yûh’enna 7:33
+ 16:20 Metta 9:15
+ 16:21 Îşaya 26:17
+ 16:22 Korint’î II 6:10

+ 16:23 Metta 7:7-8, Marqos 11:24, Yûh’enna 14:14, Yûh’enna 15:16

+ 16:24 Yûh’enna 3:29, Yûh’enna 15:11, Yûh’enna 17:13, Yûh’enna II 1:12

+ 16:25 Marqos 8:32
+ 16:27 Yûh’enna 14:21
+ 16:28 Yûh’enna 8:14, Yûh’enna 13:3
+ 16:30 Yûh’enna 2:24-25

+ 16:32 Metta 26:31, Marqos 14:27, Yûh’enna 8:16

+ 16:33 Yûh’enna 14:27, Kolosî 3:15, R’omayî 8:37, E’yantî 3:21

+ 17:1 Yûh’enna 11:41, Yûh’enna 2:4, Yûh’enna 12:23, Yûh’enna 8:54, Yûh’enna 13:32

+ 17:2 Metta 28:18, Yûh’enna 5:22, Yûh’enna 13:3

+ 17:5 Yûh’enna 1:1-2
+ 17:8 Yûh’enna 6:69
+ 17:9 Lûqa 22:32
+ 17:10 Yûh’enna 16:15, Îşaya 49:3
+ 17:11 Yûh’enna 10:30

+ 17:12 T’êsalonîkî II 3:3, Yûh’enna 13:2, Yûh’enna 10:28

+ 17:13 Yûh’enna 3:29, Yûh’enna 15:11, Yûh’enna 16:24, Yûh’enna II 1:12

+ 17:14 Yûh’enna 8:23, Yûh’enna 15:19
+ 17:15 Metta 6:13
+ 17:17 Zebûr 119:160
+ 17:18 Yûh’enna 20:21
+ 17:22 R’omayî 8:30
+ 17:24 Yûh’enna 14:3

+ 17:25 Yêremîya 12:1, Yûh’enna 8:55, Yûh’enna 10:15

+ 17:26 Metta 3:17, Yûh’enna 5:20

• 18:1 Metta 26:47-56, Marqos 14:43-50, Lûqa 22:47-53

+ 18:1 Metta 26:36
+ 18:2 Lûqa 22:39
+ 18:3 K’arêd Şandîya 1:16

+ 18:4 Yûh’enna 13:1, Yûh’enna 1:38, Yûh’enna 20:15

+ 18:9 Yûh’enna 17:12
+ 18:10 Lûqa 22:38
+ 18:11 Marqos 10:38, Marqos 14:36

• 18:12 Metta 26:57-58, Marqos 14:53-54, Lûqa 22:54

+ 18:13 Lûqa 3:2, K’arêd Şandîya 4:6

+ 18:14 Yûh’enna 11:50

• 18:16 Metta 26:69-70, Marqos 14:66-68, Lûqa 22:55-57

• 18:19 Metta 26:59-66, Marqos 14:55-64, Lûqa 22:66-71

+ 18:20 Yûh’enna 7:26

+ 18:22 P’adşatî III 12:24, K’arêd Şandîya 23:2, K’arêd Şandîya 23:4

+ 18:26 Yûh’enna 18:10

+ 18:27 Metta 26:64, Marqos 14:72, Lûqa 22:60, Yûh’enna 13:38

• 18:28 Metta 27:1-2, Metta 27:11-14, Marqos 15:1-5, Lûqa 23:1-5

+ 18:28 K’arêd Şandîya 10:28, Q. Ducarî 16:1

+ 18:29 Lûqa 3:1, Lûqa 13:1, K’arêd Şandîya 3:13, K’arêd Şandîya 4:27, Tîmot’êyo I 6:13

+ 18:32 Marqos 10:33, Yûh’enna 12:33
+ 18:33 Metta 2:2
+ 18:36 Yûh’enna 8:23, Yûh’enna 17:14
+ 18:37 Yûh’enna 3:11, Yûh’enna I 4:6
+ 18:38 Lûqa 23:41, Îbranî 4:15
+ 18:39 Marqos 15:6-7

• 19:1 Metta 27:15-31, Marqos 15:6-20, Lûqa 23:13-25

+ 19:4 Lûqa 23:41, Îbranî 4:15
+ 19:7 Yûh’enna 10:36, Q. K’ahîntîyê 24:16
+ 19:9 Îşaya 53:7, K’arêd Şandîya 8:32-33
+ 19:11 Yûh’enna 18:2, Yûh’enna 18:14
+ 19:12 K’arêd Şandîya 3:13
+ 19:15 Zebûr 93:1

• 19:17 Metta 27:32-44, Marqos 15:21-32, Lûqa 23:26-43

+ 19:20 Îbranî 13:12
+ 19:24 Zebûr 22:18
+ 19:25 Lûqa 24:18, Lûqa 8:2
+ 19:26 Yûh’enna 13:23

• 19:28 Metta 27:45-56, Marqos 15:33-41, Lûqa 23:44-49

+ 19:28 Zebûr 69:21

+ 19:31 Q. Ducarî 21:23, Yêşû 8:29, Yêşû 10:26-27

+ 19:34 Yûh’enna I 5:6

+ 19:35 Yûh’enna 15:27, K’arêd Şandîya 1:8, Yûh’enna I 1:1-3, E’yantî 1:2

+ 19:36 Derk’etin 12:46, Jimar 9:12, Zebûr 34:20, Metta 1:23, Metta 21:4, Metta 26:56

+ 19:37 Zekerîya 12:10

• 19:38 Metta 27:57-61, Marqos 15:42-47, Lûqa 23:50-56

+ 19:38 Yûh’enna 7:13

+ 19:39 Yûh’enna 3:1, Yûh’enna 7:50, Metta 2:11

+ 19:40 Yûh’enna 11:44

+ 19:41 P’adşatî IV 21:18, P’adşatî IV 21:26

• 20:1 Metta 28:1-10, Marqos 16:1-8, Lûqa 24:1-12

+ 20:1 Lûqa 8:2
+ 20:2 Yûh’enna 13:23
+ 20:9 Zebûr 16:10, Lûqa 24:27
• 20:11 Marqos 16:9-11
+ 20:12 Lûqa 24:4, K’arêd Şandîya 1:10
+ 20:14 Lûqa 24:16, Lûqa 24:31, Yûh’enna 21:4
+ 20:15 Yûh’enna 1:38, Yûh’enna 18:4

+ 20:17 Metta 28:10, R’omayî 8:29, Îbranî 2:11

• 20:19 Metta 28:16-20, Marqos 16:14-18, Lûqa 24:36-49

+ 20:21 Yûh’enna 17:18
+ 20:22 Destpêbûn 2:7
+ 20:23 Metta 16:19, Metta 18:18
+ 20:24 Yûh’enna 11:16

+ 20:28 Yûh’enna 1:1, Yûh’enna I 5:20, Fîlîpî 2:6

+ 20:29 Marqos 15:32, Petrûs I 1:8

+ 20:30 Yûh’enna 21:25

+ 20:31 Zebûr 2:7, Metta 14:33, Lûqa 1:35, Yûh’enna 1:7, K’arêd Şandîya 19:4, Yûh’enna 3:14-15, Yûh’enna I 5:13

+ 21:1 Yûh’enna 6:1

+ 21:2 Yûh’enna 11:16, Yûh’enna 14:5, Yûh’enna 20:24, Yûh’enna 1:45, Yûh’enna 2:1, Metta 4:21, Lûqa 5:10

+ 21:4 Lûqa 24:16, Lûqa 24:31, Yûh’enna 20:14
+ 21:5 Lûqa 24:41
+ 21:6 Lûqa 5:4
+ 21:7 Yûh’enna 13:23
+ 21:14 Yûh’enna 20:19, Yûh’enna 20:26
+ 21:16 K’arêd Şandîya 20:28, Petrûs I 5:1
+ 21:19 Yûh’enna 13:37, Petrûs II 1:14
+ 21:20 Yûh’enna 13:23, Yûh’enna 13:25
+ 21:22 Metta 16:27, Marqos 9:1
+ 21:24 Yûh’enna 15:27, Yûh’enna III 1:12
+ 21:25 Yûh’enna 20:30

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/KKD/KKDL/Kurmancî__Tran.azw3

Ferhengok

Ferhengok

1. A
2. B
3. C
4. Ç
5. D
6. E
7. Ê
8. F
9. G
10. H
11. Î
12. J
13. K
14. L
15. M
16. N
17. O
18. P
19. Q
20. R
21. S
22. Ş
23. T
24. Û
25. V
26. W
27. X
28. Y
29. Z

Abba

Mizgînî

Ferhengok

– bi zimanê aramî tê fe’mkirinê «bav». Marqos 14:36; R’omayî 8:15; Galatî 4:6.

Adem

Mizgînî

Ferhengok

– însanê pêşin bû, yê ku Xwedê xuliqand. Xwedê ew ji xwelîya e’rdê xuliqand (Destpêbûn 2), paşê Hêwa xuliqand. Adem û jina xwe Hêwava ew bûn, yêd ku paşê gur’a Xwedê nekirin û gune kirin (Destpêbûn 3). Hingêda însên gune kir. Korint’î I 15:45-da tê gotinê, ku Îsa Mesîh «Ademê Axirîyê» ye. Ademê pêşin bavê t’emamîya merivaya ye û her kes jîyîna qalibî ji wî distîne. Îsa Mesîh ku Ademê duda ye, jîyîna r’uh’anî dide her kesê ku bawerîya xwe Wî tîne. Lûqa 3:38; R’omayî 5:12-15; Korint’î I 15:22, 45-47; Tîmot’êyo I 2:13-14; Cihûda 14.

Alfa û Omêga

Mizgînî

Ferhengok

– Alfa h’erfa elîfba yûnanîye pêşin e, Omêga h’erfa elîfba yûnanîye paşin e. «Alfa û Omêga» çawa navek hin Xwedêr’a, hin jî Îsa Mesîhr’a tê gotinê. E’yantî 1:8; 21:6; 22:13.

Aqûb

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Aqûb kur’ê Îshaq bû, awa gotî nevîyê Birahîm, Aqûbr’a Îsraêl jî tê gotinê. Birê wîyî mezin Esaw bû. Aqûb bavê her donzdeh qebîlêd miletê Îsraêlê bû. K’itêba Pîrozda çend cara Aqûb bona miletê Îsraêlê jî tê gotinê. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Aqûb» û «Esaw»-da bixûnin.

2. Aqûbê Halfawo û Aqûbê Zebedîyê birê Yûh’enna, evana du şagirtêd Îsa Mesîh bûn.

3. Usa jî Aqûb navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3; Galatî 1:19) û li gora fikira geleka ew Aqûb e, yê ku «Ne’ma Aqûb» nivîsîye.

Artemîs

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’ûtekî ye, ku gelek meriva Asyayêda ew dih’ebandin (K’arêd Şandîya 19:24-35).

Arxêlayo

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Hêrodesî Mezin bû û birê Hêrodes-Antîpas bû. Pey mirina bavê xwer’a ew demeke kin bû serwêrê Cihûstanê. Ji k’erema xwe li bin xebera «Hêrodes»-da jî bixûnin.

Aryopago

Mizgînî

Ferhengok

– girekî bajarê At’înayê bû, Yûnanistanêda. Merivêd xweyîqedire giregir ser wî girî dicivîyan. Civata wan jî hema «Aryopago» dihate gotinê.

Axaya

Mizgînî

Ferhengok

– p’areke mezine welatê Yûnanistanê bû. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan, hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê.

afû (afûkirin, afûbûn)

Mizgînî

Ferhengok

– baxşandin.

amîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zimanê îbranî ye, ku me’na wê ev e: «R’ast e», «Belê», «Bira usa be», «R’ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike. Usa jî E’yantî 3:14-da ev nava bona Îsa Mesîh hatîye xebatê, bi fikira «Ew r’ast e», «Ew amin e». R’omayî 1:25; 9:5; Korint’î I 14:16; Korint’î II 1:20.

anîne sêrî

Mizgînî

Ferhengok

– anîne cî, mîyaserkirin, t’emamkirin.

anîso

Mizgînî

Ferhengok

– (anîs, şemît) cûr’ekî p’incar’ê ye. Metta 23:23.

aramî

Mizgînî

Ferhengok

– zimanê aramî nêzîkî zimanê îbranî ye. Ji sala 600-î berî bûyîna Îsa ew nava sîyasetê û k’ir’în-firotana Asya R’oavayêda zimanekî navmiletîyêyî mezinî bû. Hêna Îsa Mesîhda aramî zimanê cihûyêd Filistînêyî her dem bû, usa jî îbranî û yûnanî dihatine xeberdanê. Peymana Nûda çend cî hene, wekî nivîsk’arêd Mizgînîyê xeberêd Îsa bi zimanê aramî nivîsîne û paşê welger’andine yûnanî. Metta 23:7; Marqos 5:41; 7:34; 15:22; K’arêd Şandîya 4:36; Galatî 1:18.

avzê (nexweşîya avzê)

Mizgînî

Ferhengok

– ava zer jê diçe.

Babîlon

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Babîlon navê bajarekî gelekî kevin e. Wextekê p’adşayê Babîlonê gelek welatêd din bindest kiribûn. Miletê wî t’evî miletê Îsraêlê şer’ kir û ew bindest kirin. Gelek merivêd Îsraêlê çawa xulam birine welatê xwe. Miletê Îsraêlê li wir h’eftê salî ma. Metta 1:11-12, 17; K’arêd Şandîya 7:43.

2. Babîlon E’yantîyêda jî tê nivîsarê, çawa nîşana miletêd ku gur’a Xwedê nakin, çimkî merivêd bajarê Babîlonê usa bûn. E’yantî 14:8; 17:5; serê 18-a.

3. Petrûs I 5:13-da heye ku «Babîlon» be’sa bajarê R’omayê dike.

Bae’l

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’ûtekî kenanîya bû, ew p’ûtekî zêdebûnê awa gotî zayînê bû, bawermendêd wî p’ûtî bawer dikirin ku ewê h’eywanêd wan, zevî û r’ezêd wan berek’et ke. Me’na Bae’l «xweyî» ye. Miletê Mowab, miletê Midyan û miletê Sûr û Sayda Bae’l xwer’a Xwedê h’esab dikirin. Gelek p’ûtêd wan mileta hebûn, lê Bae’l ji h’emûya mestir bû. T’arîxa miletê Îsraêlda, çaxê ew ji Xwedê dûr dik’etin, Bae’l dih’ebandin û bi vî awayî hêrsa Xwedê li ser xweda danîn. Lê nav miletê Îsraêlda meriv hebûn, ku t’u cara Bae’l qebûl nekirine, her wext zanibûne ku pêştirî E’firandarê e’rd û e’zman t’u Xwedê îdî t’uneye. H’akimtî 2:13; 6:25, 31; P’adşatî III 16:31; serê 18-a; 22:53; P’adşatî IV 3:2; 10:18-27; 11:18; Yêremîya 2:8; 7:9; 11:17; 12:16; 19:5; 23:27; R’omayî 11:4.

Bajarê Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Kevinda «Bajarê Dawid» wê p’ara Orşelîmêr’a tê gotinê, k’îjan ku Dawid p’adşa ji destê yebûsîya stand (P’adşatî II 5:6-9 ). Lûqa 2:11-da usa jî Beytleh’mêr’a digotin bajarê Dawid, li k’u mala bavê Dawid dima. Wir Dawid ji dîya xwe dinê k’etibû û mezin bibû (P’adşatî I 17:12; Lûqa 2:4). Usa jî li gora gotinêd p’êxembera Îsa Mesîh wir ji Meryemê dinê k’et (Metta 2:1, 5-6).

Baraq

Mizgînî

Ferhengok

– yek ji serwêrêd miletê Îsraêlê bû. Şêr’da serwêrtî dikir û dijmin bindest kir. H’akimtî ji serêd 4-a h’eta 5-a; Îbranî 11:32.

Barnabas

Mizgînî

Ferhengok

– me’na navê «Barnabas» ev e: «Kur’ê Berdilîyê» awa gotî «Yê ku ber dilada tê» (K’arêd Şandîya 4:36). Ew yekî lêwî bû ji Qubrisê û nava bawermendada serwêrek bû, yê ku Pawlos bire cem şandîyêd Orşelîmê. Ew t’evî Pawlos r’êwîtîya Pawlose pêşinda çawa qasidê Îsa çû. K’arêd Şandîya 4:36-37; 9:27; 13:1–14:28; 15:36-41; Galatî 2:9-14.

Bav (Bavê E’zmana)

Mizgînî

Ferhengok

– ev nav Xwedêr’a tê gotinê. K’itêba Pîrozda ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê, lê bi me’na r’uh’anî. Ew Bavê r’uh’êd h’emû merivayîyê ye. Xwedê bona meriva usa xem dike, çawa bav zar’a xwer’a û hê zêde. Lê heleqetîya Xwedê çawa Bavê t’evî Îsa Mesîh cûr’ekî başqe ye. Ji k’erema xwe derheqa vê yekêda bin xebera «Kur’ê Xwedê»-da bixûnin.

Baxşandin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xwedê gunêd me dibaxşîne

Metta 26:28; Marqos 11:25-26; K’arêd Şandîya 5:31; 10:43; 26:18; Efesî 1:7; Kolosî 1:13-14; 2:13-14; Îbranî 10:17-18; Yûh’enna I 1:8–2:2.

Gerekê em jî gunêd yêd din bibaxşînin

Metta 6:12-15; 18:21-35; Marqos 11:25; Lûqa 6:37; 17:3-4; Korint’î II 2:5-11; Efesî 4:31-32; Kolosî 3:13.

Belzebûl

Mizgînî

Ferhengok

– navekî bona mîrêcin. Pêşîyê Belzebûl navê p’ûtekî filistînîya bû, me’na «Xudanê warê bilind». Filistînî nêzîkî miletêd Îsraêlê diman. Peyr’a nav cihûyada me’nîke din stand: «Xudanê mêşa» yan «Xudanê sergîna». Ew jî bû navekî serwêrîya qewatêd cinaye xirab. Metta 10:25; 12:24, 27; Marqos 3:22; Lûqa 11:15, 18-19.

Beytleh’m

Mizgînî

Ferhengok

– bajarê Cihûdayê (Cihûstanê) ye, li k’u Dawid p’adşa dinê k’et û mezin bû, paşê jî Îsa li vir hate dinê (Metta 2:1; Lûqa 2:4; Yûh’enna 7:42).

Bêt’-Êl

Mizgînî

Ferhengok

– bajarê p’adşatîya Îsraêlêyî bakurê bû. Sêsid salî ew cîkî gelekî e’yan bû bona h’ebandinê. P’adşatî III 12:28-30; P’adşatî IV 23:15.

Bijartî (Yê Bijartî)

Mizgînî

Ferhengok

– bona Îsa Mesîh tê gotinê. Yê Bijartî, Mesîhê Xwedê ye, yê ku Xwedê k’ifş kirîye. Îşaya 42:1; Metta 12:18; Lûqa 23:35; Yûh’enna 1:41. Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

Bilam

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, yê ku Balaqê p’adşê Mowabê ji wî hîvî kir, wekî ew nifir’a miletê Îsraêlê bike, çimkî Balaqê p’adşa dixwest ew bindest kirana. Balaq ji miletê Îsraêlê ditirsîya, çaxê hatine welatê wî. Pêşîyê Bilam p’êxember got: «Na, ez nifir’a miletê Îsraêlê nakim», lê paşê çû. Gava r’êda diçû, li pêşîya wî milyak’etek sekinî. Bilam milyak’et nedît, lê k’erê Bilam milyak’et dît û pêşda neçû. Bilam nikaribû nifir’ miletê Îsraêlê bikira, çimkî Xwedê dua wan kiribû. Peymana Nûda nivîsar e ku Bilam p’ereh’iz bû, lema t’evî Balaqê p’adşa qayl bû, yê ku dijminê miletê Îsraêlê bû. Jimar 22:4-35; Petrûs II 2:15-16; Cihûda 11; E’yantî 2:14.

Binyamîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji her donzdeh kur’êd Aqûb (awa gotî Îsraêl) yê herî biç’ûk bû. Ew bave’şîrekî Îsraêlê bû. Destpêbûn 35:18; K’arêd Şandîya 13:21; R’omayî 11:1; Fîlîpî 3:5; E’yantî 7:8.

Birahîm

Mizgînî

Ferhengok

– bave’şîrê cime’ta Xwedê bû. Hê berê pêşda Xwedê Birahîmr’a gotibû ku: «Ezê welatekî bidime te. Gerekê tu ji welatê xwe derêyî û her’î welatekî nû». Birahîm gur’a Xwedê kir. Pey gelek salar’a ew welat dît. Ew welatê Îsraêl e. Xwedê peyman t’evî Birahîm girêda, soz da ku ew û zur’etêd wî Xwedêr’a wê bibine cime’teke başqe, heger ew li pey Xwedê her’in. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin. Lûqa 1:55; 3:8, 34.

badîhewa

Mizgînî

Ferhengok

– vala, p’ûç’.

bajarvanêd R’omayê

Mizgînî

Ferhengok

– ji h’emû merivêd ku Împêratorîya R’omayêda diman, t’enê hinek çawa bajarvanêd r’omayê dihatine h’esabê. Ewêd ku bajarvan dihatine h’esabê, heq û azayîyêd wane başqe hebûn, qedirê wan hê bilind bû (K’arêd Şandîya 16:37).

bakur

Mizgînî

Ferhengok

– mifriq, şimal.

bap’êş

Mizgînî

Ferhengok

– (bap’êşa gemîyê) car, bagir.

başûr

Mizgînî

Ferhengok

– mişriq, ce’nûb.

bawerî

Mizgînî

Ferhengok

– «Îman» xeberek e, ku ji zimanê sêmîtî (e’rebî, îbranî, sûrîyanî, aşûrî) tê, ku bi k’urdî «bawerî» ye. Pênc cûr’e xebatêd xebera «bawerî» hene:

1. Meriv bawerîya xwe li Xwedê yan yekî tîne, bawer dike ku ew amin e (Destpêbûn 15:6; Îşaya 7:9; R’omayî 4:3; Galatî 3:8).

2. Meriv dikare bawer bike ku tiştek yan kesek r’ast e (Lûqa 20:5).

3. Meriv e’seyî zane, awa gotî h’işada r’ûdinî, ku tiştek heye yan wê derbaz be (Aqûb 1:6).

4. Peymana Nûda, hînkirina şandîya bona Îsa Mesîh tê fe’mkirinê. Ew bawerîya me ye nav pîrozêd Xwedêda ye (Galatî 1:23; Efesî 4:5; Cihûda 3).

5. Bawerîke cûr’ekî başqe jî heye, çawa dayîneke ji Xwedê (Korint’î I 12:9).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît
bona xilazbûnê

Yûh’enna 1:12; 3:15-18; 3:36; 6:47; 14:6; 20:31; K’arêd Şandîya 4:12; 16:30-31; R’omayî 3:20-22; 10:9-10; Galatî 2:16; Efesî 2:8-9.

bona jîyîna mesîhîyê

Marqos 11:22-25; Lûqa 17:5-6; Yûh’enna 14:1; R’omayî 5:1-2; 14:22-23; Korint’î I 13:13; Korint’î II 5:6-7; Galatî 5:6; Îbranî 11; Aqûb 1:2-8; 2:14-26; Petrûs I 1:3-9.

bej

Mizgînî

Ferhengok

– zihayî, e’rd.

belg

Mizgînî

Ferhengok

– p’elê darê.

berdilî

Mizgînî

Ferhengok

– baristanî.

beret’e

Mizgînî

Ferhengok

– laşê mirîya yan h’eywên.

berê deremeta pêşin

Mizgînî

Ferhengok

– Zemanê Peymana Kevinda, anegorî qirara Xwedê, Îsraêlêda her tiştêd pêşine nixurî, heger zar’a kur’în bûya, yan h’eywana nêrîn bûya, yan berê e’rdê û r’ezê daraye pêşin bûya, evana «berêd deremeta pêşin» dihatine h’esabê û Xwedêr’a dihatine dayînê. Berêd deremeta pêşin Xwedêr’a pîroz bûn û ew r’ast p’ara Wî bûn. Ev dayîna berê deremeta pêşin dide k’ifşê, ku her tişt p’ara Xwedê ye. Çaxê berê deremeta pêşin derdik’et û didan, hingê meriv wê yekêda guman bûn, ku h’emû deremeta wane mayîne pey deremetdayîna pêşinr’a wê berek’et be. Binihêr’e: Derk’etin 13:12-15; 34:19, 26; Qanûna K’ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12; Gotinêd Silêman 3:9-10. Peymana Nûda eva xebera «berê deremeta pêşin» bi çend cûr’a bi me’na r’uh’anî tê bik’aranînê: R’omayî 8:23; Korint’î I 15:20, 23; Aqûb 1:18; E’yantî 14:4.

berzeqî

Mizgînî

Ferhengok

– turuşkirin, cule’tîkirin, bêşermîkirin.

ber’î

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê bê av, kevir-kuç’ik, çol û best.

betavebûn

Mizgînî

Ferhengok

– undabûn.

beyt’

Mizgînî

Ferhengok

– qewl, hizingirt.

bêolîtî

Mizgînî

Ferhengok

– bêqanûn, bêe’det, bêe’sil û xweserîxwe.

biharet

Mizgînî

Ferhengok

– pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

bihê

Mizgînî

Ferhengok

– p’areke qîmetê, ku berî k’ir’înê tê dayînê (Efesî 1:14).

bik’ir

Mizgînî

Ferhengok

– keç’ik, qîza mêrnekirî.

binelî

Mizgînî

Ferhengok

– merivêd ku cîkîda dimînin binelîyêd wê derê ne.

bivir

Mizgînî

Ferhengok

– balt’e.

bixûr

Mizgînî

Ferhengok

– şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h’işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p’aristgehêda ser gorîgeha bixûrê Xwedêr’a dihate şewitandinê (Derk’etin 30). Cûr’ekî dareke bixûrê E’rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû. Steyrnasêd r’ohilatê ji wê derê Îsayê zar’okr’a p’êşk’êş anîn (Metta 2:11).

Bixûrê e’rebî

bîlan

Mizgînî

Ferhengok

– zanebûnêda serxwe.

buhişt

Mizgînî

Ferhengok

– cinet.

Cefadîtin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

R’omayî 8:18-25; 8:28; Korint’î II 1:4; 4:16-18; Aqûb 1:2-4; Petrûs I 1:6-9; 2:19-21; 5:8-10.

Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)

Mizgînî

Ferhengok

– ev cejina (e’yda) nav cime’ta Îsraêlêda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne’ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime’ta Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derxist (Derk’etin 12:14-20). Hingê Milyak’etê Mirinê h’emû nixurîyêd Misirîya, hin însan û hin jî h’eywan kuştin, lê ji ser malêd cime’ta Îsraêlêr’a «derbaz bû» û dest neda ji wan t’u kesî, nekuşt (Derk’etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr’a digotin Cejina Derbazbûnê. Pêr’a-pêr’a pey Cejina Derbazbûnêr’a Cejina Nanê Şkeva bona h’eft r’oja tê derbazkirinê. Nava h’eftîya Cejina Nanê Şkevada t’enê nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «Cejina Nanê Şkeva»-da bixûnin. Metta 26:2, 5, 18-19; Korint’î I 5:7-8.

Cejina H’olikçêkirinê

Mizgînî

Ferhengok

– her sal payîzê ji 15-a h’eta 21-ê meha Tişrîyê ye (weke yekê meha 10-a, awa gotî yekê Oktyabirê). Cihû diçûn ser r’ezêd xwe, h’olik çêdikirin û wanda h’eftêkê diman. Cihûya ev yek dikir, wekî bîr banîna, ku çawa Mûsa P’êxember miletê Îsraêlê ji Misirê derxist û ew çil salî konada man. Yûh’enna 7:2; Qanûna K’ahîntîyê 23:33-36, 39-42; Qanûna Ducarî 16:13-15; Nehemîya 8:13-18.

Cejina Nanê Şkeva

Mizgînî

Ferhengok

– ev cejin (e’yd) li pey Cejina Derbazbûnêr’a tê û ji panzdeh h’eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne’ma îroyîn ji 2-a h’eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêlê tê kirinê, gava miletê Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derk’et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h’eft r’oja nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «hevîrtir’şk»-da bixûnin. Derk’etin 12:15; Metta 26:17; Marqos 14:1, 12; Lûqa 22:1, 7.

Cejina Pîrozkirina P’aristgehê

Mizgînî

Ferhengok

– Weke 165 sala berî bûyîna Îsa, p’aristgeha Orşelîmê ji alîyê miletê sûrîyada hatibû h’er’imandinê. Sê sala şûnda p’aristgeh û cihû ji bin destê sûrîya bi destê Cihûda Makkabîyê serwêr aza bûn. Ji hingêva Cejina Pîrozkirina P’aristgehê derbaz kirin. Cejinê 25-ê mehê (bi îbranî Kislevê, awa gotî kêm-zêde meha 12-da) destpêdikir û h’eta h’eyşt r’oja dik’işand. Yûh’enna 10:22; 1 Makkabî 4:36-59; 2 Makkabî 1:9, 18; 10:1-8 (1 Makkabî û 2 Makkabî k’itêbêd dema Peymana Kevinda hatine nivîsarê, lê nak’evine nava 66 k’itêbêd pîroz, awa gotî k’itêbêd neqanûnî ne).

Celîle

Mizgînî

Ferhengok

– qezake bakura Îsraêlê ye. Bajarê Nisretê wira ye. Îsa li wir mezin bû û dannasîn kir.

Cihûda

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Donzdeh kur’êd Îsraêl hebûn, yek ji wan Cihûda bû. Her donzdeh kur’êd wî bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê. Navê welatê Cihûstanê ji navê Cihûda pêşda hatîye, çimkî ew qebîl li wir dima. Destpêbûn 29:35; Metta 1:2-3; Îbranî 7:14; 8:8; E’yantî 5:5; 7:5.

2. Bi navê Cihûda du şagirtêd Îsa Mesîh hebûn. Ji wan Cihûdayê Îsxeryotî nemamîya (xayîntîya) Îsa kir û da destê wan, yêd ku dixwestin Ew bikuştana (Lûqa 22:3). Cihûdayê din Yûh’enna 14:22-da nivîsar e ku ew «ne yê Îsxeryotî» ye. Hinek difikirin ew Tedayo ye (Metta 10:3; Marqos 3:18). Ew jî tê gotinê «Cihûdayê Aqûb» (Lûqa 6:16; K’arêd Şandîya 1:13).

3. Usa jî Cihûda navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3) û li gora fikira geleka ew Cihûda ye, yê ku «Ne’ma Cihûda» nivîsîye.

Cihûstan

Mizgînî

Ferhengok

– qeza bajarê Orşelîmê bû, ew qeza başûra Îsraêlê dik’et. Hêna Îsa Mesîhda hin Cihûstan, hin Samerya, hin jî Celîle qeza bûn, usa jî Cihûstan p’areke qeza Sûryayêye r’omayî bû.

Civîna Îsa Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 16:13-20; K’arêd Şandîya 2:41-42; R’omayî 12:4-8; Korint’î I 12:12-30; Efesî 1:22-23; 2:19-22; 4:1-16; Kolosî 1:18; Îbranî 10:24-25; Petrûs I 2:4-10; E’yantî 19:5-10.

ce’nime (doje)

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî GEENNA ye, bi îbranî GEHINNOM e. Ew xwexa cîyê cefê h’eta-h’etayê ye, bona ewêd ku wê R’oja Axretê dîwana wan bibe. Doje ew hema xût ce’nime ye, her du xeber vê k’itêbêda hatine xebitandinê. Ce’nime: Metta 5:29-30; 10:28; 23:15; Marqos 9:43, 45, 47; Lûqa 12:5. Doje: Metta 5:22; 18:9; 23:33; Aqûb 3:6.

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 10:28; 13:41-42; 13:47-50; 25:41-46; Lûqa 16:23-26; T’êsalonîkî II 1:9; E’yantî 20:10-15; 21:8.

ce’t’rî

Mizgînî

Ferhengok

– tûzik.

cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê

Mizgînî

Ferhengok

– Cêr’ibandin ew h’alekî tengasîyê ye, k’îjanêda bawerîya mêriv ji temxwestinêd wî yan ji mîrêcin tê cêr’ibandinê. Derk’etin 17:2, 7; Îşaya 7:12; Metta 4:3, 7; K’arêd Şandîya 5:9; 15:10; Korint’î I 7:5; 10:13; Korint’î II 2:11; Aqûb 1:13-14; Petrûs I 1:6, 7; Petrûs II 2:9.

cihû

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Birahîm in. Xebera «cihû» ji xebera «Cihûda» tê. Ji donzdeh qebîlêd Îsraêlê, Cihûda qebîla here k’ifş e hêna Dawid û Silêman p’adşada. Pey cudebûna P’adşatîya t’ifaqîyêr’a, t’emamîya p’adşatîya başûrê bi navê «Cihûda» dihate gotinê. Wextê sirgûnkirina Babîlonêda û pey wêr’a jî, ev navê «cihû» me’na fire standîye, awa gotî bona t’emamîya miletê Îsraêlê hate xebatê.

cin

Mizgînî

Ferhengok

– hin mîrêcinr’a tê gotinê, hin jî wan r’uh’ û milyak’etêd xirabr’a, yêd ku mîrêcin dişîne, ku xirabîyê h’emû merivar’a dikin. Peymana Nûda tê e’yankirinê, ku p’ûtp’aristî ji cina tê (Korint’î I 10:20-21; E’yantî 9:20).

cinak’etî

Mizgînî

Ferhengok

– (cingirtî, cinoyî, cinî, cinokî) yekî ku ji alîyê cin yan r’uh’êd xirabva tê girtinê, bindestkirinê, jêr’a cinak’etî dibêjin. Çaxê Îsa li ser dinê bû, ewî gelek cinak’etî aza dikirin, cin ji nav wan derdixistin (Metta 9:32).

civîn

Mizgînî

Ferhengok

– 1. k’ombûna meriva.

2. k’ombûna bawermenda (xwedênasa), yêd ku bi navê Îsa dicivin. Carna bona t’emamîya bawermendêd dinê çawa bona k’omekê tê xebatê (Efesî 1:22-23; 3:10; 5:23-32; Kolosî 1:18, 24), lê p’ir’anîya cara bona k’omeke bawermendêd cîkîda (civîna Orşelîmêda, K’arêd Şandîya 8:1; civîna Entakyayêda, K’arêd Şandîya 13:1; civîna Efesêda, K’arêd Şandîya 20:16). Zemanê Peymana Nûda bawermend malada dicivîyan, dêr hela hê t’unebûn. Hingê mezinayîya mala ku têda dicivîyan bona 30 yan lapî ze’f h’eta 50 merivî bû. Metta 16:18; 18:17; K’arêd Şandîya 5:11; 11:22, 26; 20:17; Korint’î I 1:2; E’yantî 1:4.

civîna giregira (ya cihûya)

Mizgînî

Ferhengok

– ew civînek (miclîsek) bû, ku têda giregirêd cihûya li hev dicivîyan. 200 salî berî Îsa Mesîh girtî h’eta 200 salî pey Îsa Mesîhr’a ew dîwana cihûya bû. Civata giregirêd cihûya weke h’eftê meriva bû, ew k’ahîn, r’ûspî û qanûnzane bûn. Ew li hev r’ûdiniştin û bi hev dişêwirîn. Serekk’ahîn xwexa jî serekê Civîna Giregira bû. Civîna Giregira berpirsîyarê miletê Îsraêlê bû. Ew cezayêd ku ne yêd mirinê bû şixulê wan bû. Lê cezayêd mirinê danîne ber dîwana serwêrêd r’omayîya. Lema Civîna Giregira Îsa şandine cem welîyê R’omayî, Pîlato. Yûh’enna 11:47; 18:31; Lûqa 22:52, 66-71, 66. K’arêd Şandîya 4:15; 5:21; 6:12; 22:30; 23:1 û yêd mayîn.

Civîna giregirêd cihûya

çeng

Mizgînî

Ferhengok

– hacetê miqamê, bi gelek t’êla, mîna saz û gîtarê, Dawid p’adşa lêdixist. çîredest – hostayê ku r’ik’inê mala davêje, xetnîş dike (Korint’î I 3:10).

Çeng / Çengê zîs / Def / Bolmêd hevxistinê / Bor’îya h’esinî / Cotbilûr / Bor’îyêd ji stirûya / Xişxişk / Bilûr

ç’e’vder

Mizgînî

Ferhengok

– forq, qav, ner’êda.

ç’êjik

Mizgînî

Ferhengok

– ç’êlik.

ç’îyayê Zeyt’ûnê

Mizgînî

Ferhengok

– ç’îyakî nêzîkî Orşelîmê ye, Îsa ser wî ç’îyayî dua dikir (Lûqa 19:29; K’arêd Şandîya 1:12).

Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Dawid»-da bixûnin.

Dua

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Hînkirin bona dua

Metta 6:5-13; 7:7-11; 18:19-20; Marqos 11:24-25; Lûqa 11:1-13; 18:1-8; 21:36; Yûh’enna 14:13-14; 15:7; 16:23-26; R’omayî 8:26-27; 12:12; Efesî 2:18; 6:18; Fîlîpî 4:6-7; Kolosî 4:2; T’êsalonîkî I 5:17; Tîmot’êyo I 2:1-4; 2:8; 4:4-5; Îbranî 4:16; 10:19-22; Aqûb 1:5-8; 4:2-3; 5:13-18; Petrûs I 4:7; Yûh’enna I 3:21-22; 5:14-15.

Meselêd duakirinê

Metta 11:25-26; 14:23; 19:13-15; Marqos 1:35; Lûqa 5:16; 6:12; 22:32; 22:39-46; Yûh’enna 11:41-42; 17:1-26; K’arêd Şandîya 4:24-31; 16:25; 20:36; 21:5; R’omayî 1:9-10; 10:1-2; 15:30-33; Korint’î II 12:7-10; Efesî 1:15-20; 3:14-21; 6:19-20; Fîlîpî 1:3-5; 1:9-11; Kolosî 1:9-12; 4:3-4; T’êsalonîkî I 3:9-13; T’êsalonîkî II 1:11-12; 3:1-5; Îbranî 5:7; 7:25.

Xemkirina Xwedê

Metta 6:25-34; 10:29-31; K’arêd Şandîya 14:15-17; R’omayî 8:28; 11:36; Kolosî 1:17; Îbranî 1:3; Aqûb 4:13-16.

darçîn

Mizgînî

Ferhengok

– bihareteke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t’evî bizirê zeyt’ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik’aranînê (E’yantî 18:13).

definkirin

Mizgînî

Ferhengok

– veşartin, ç’e’lkirina mirîya.

dehek

Mizgînî

Ferhengok

– Nav kur’êd Îsraêlda kur’ek hebû, navê wî Lêwî. Zur’eta wî şixulê p’aristgehê dikirin. Li gora Qanûna Mûsa zur’eta Lêwî li ser navê Xwedê dehek (ji deha p’areke) hebûkê, hasil û dayîna berê e’rdê ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin (Qanûna K’ahîntîyê 27:30-32).

derdan

Mizgînî

Ferhengok

– firaqa ku tişta dikinê yan têda xwey dikin.

dersdar

Mizgînî

Ferhengok

– (fêrkar, mie’lim, mamosta). Ewana ji k’oma merivêd xwendî ne, nivîsarêd îbranî gelek zanibûn. Nav û dengê wan gelek cara bilind dibû ji dest zanebûna wan, çimkî ezberî gotinêd dersdarêd din digotin.

dil

Mizgînî

Ferhengok

– bi fikira îbranîya, ew cî ye, ku meriv nava xweda şêwira xwe dike û qirarêd xwe dide.

dîtindar

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê têyatirê yan jî cîyê mecala civatê ku dihate derbazkirinê (K’arêd Şandîya 19:29, 31).

dîyarê mirîya

Mizgînî

Ferhengok

– (dinya mirîya, dinya te’rî) Navê dîyarê mirîya bi zimanê yûnanî HADÎS e û bi zimanê îbranî ŞEOL e. Ew cîkî te’rîyî bona mirîya ye (Îbo 10:21-22 ). Carna K’itêba Pîrozda xebera HADÎS bi me’na doje (ce’nime) tê xebatê, ew cîkî xezebê ye. Lê Peymana Nûda HADÎS p’ir’anîya cara bi vê me’nîyê tê xebatê, cîkî ji bona yêd xirab e, bona demekê. Ew ne cîyê xezebê ye, cîyê xezeba axirîyê GEENNA ye (awa gotî ce’nime).

dîyarîya t’evayîşewatê

Mizgînî

Ferhengok

– Dîyarî û qurbanêd cûr’e-cûr’e hebûn. Dîyarîyêd t’evayîşewatê bizin, berx û canega bûn. Ew r’ojê du cara bi hevr’a ser gorîgeha p’aristgehêda dihatine şewitandinê. Lê qurbanêd din t’enê p’arç’êd wan dihatine şewitandinê. Qanûna K’ahîntîyê 1:3-9; Îbranî 13:11.

doje

Mizgînî

Ferhengok

– ce’nime. Ji k’erema xwe bin xebera «ce’nime»-da bixûnin.

dur’

Mizgînî

Ferhengok

– kevirê sipîyî qîmet e, ku ji nav dilê cûr’ekî h’eywanê be’rê derdixin (Metta 7:6).

T’or’ê dur’a

Egrîpa

Mizgînî

Ferhengok

– Egrîpayê duda kur’ê Hêrodes-Egrîpa bû (kur’ê Arîstopoloyê Hêrodesê Mezin). Egrîpa p’adşakî Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32).

Esaw

Mizgînî

Ferhengok

– Îshaqê kur’ê Birahîmr’a du kur’êd heval-cêwî bûn, Esaw û Aqûb. Esaw ku yê mezin bû, r’ojekê gava gelekî bir’çî bû, ewî heqê nixurtîya xwe da xwarina zika, ew firote Aqûbê birê xwe. Xwedê zur’eta Aqûb çawa cime’t xwer’a bijart, ne ku ya Esaw. Destpêbûn 25:21-26; 27:1-41; 32:3–33:16; R’omayî 9:10-13; Îbranî 11:20; 12:16-17.

E’firandina dinyayê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 19:4; Yûh’enna 1:3; K’arêd Şandîya 14:15; 17:24-26; Korint’î I 8:6; Kolosî 1:15-16; Îbranî 1:2; 11:3; E’yantî 4:11.

E’zman

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Lûqa 12:32-34; Yûh’enna 14:1-3; Korint’î II 5:1-8; Fîlîpî 1:23; Kolosî 3:1; Petrûs I 1:4-5; E’yantî 4:1-11; 21:1-4; 21:22–22:5; 22:14-15.

e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda ev xeber bi du cûr’a tê fe’mkirinê: 1. Ew kevirê ku dîwara hevva girêdide, awa gotî «kevirê serê e’nîşkê».

2. Kevirê ku li xilazîya çêkirina avayîkî ser dergeh yan derî dihate danînê, çawa «kevirê k’ilîtê» ye, wekî h’emû kevirêd mayîn hevva bide girêdanê. Metta 21:42; Marqos 12:10; Lûqa 20:17; Efesî 2:20; Petrûs I 2:6-7.

Êlîşa

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî Îsraêlê bû, ku dema Peymana Kevinda gelek k’eremet bi destê wî dihatine kirinê (P’adşatî IV 2:1– 8:15 ). Pê Êlîşa jî Xwedê «Ne’manê» serwêrê eskerê Sûryayê ji k’otîbûna wî qenc kir (P’adşatî IV 5; Lûqa 4:27).

Êlyas

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî Xwedêyî mezin bû. Ewî li p’adşakî xirab hilat, usa jî li h’emûyêd ku Îsraêlêda p’ût dih’ebandin. Gelek cihû difikirîn ku Êlyas wê dîsa bihata, wekî bona hatina Mesîh milet hazir kira. Yûh’ennayê Nixumdar gelek alîyava mîna Êlyas bû. Metta 11:14; Marqos 9:4; Lûqa 1:17; R’omayî 11:2-5; Aqûb 5:17.

êlekzirih’

Mizgînî

Ferhengok

– k’inceke eskera ye, ku li sîng û pişta xwe girêdidan, wekî ji şûr û tîra bêne xweykirinê. Ew ji h’esin yan jî ji ç’ermê qalim çêkirî bûn. Efesî 6:14 (zirih’); T’êsalonîkî I 5:8 (k’umzirih’); E’yantî 9:9, 17.

êlimî wî bûn

Mizgînî

Ferhengok

– t’esmîlî wî bûn, ber ta bûn, guhdarîya wî kirin.

êpîkûrî

Mizgînî

Ferhengok

– şagirtêd fîlosofê Êpîkûros bû. Êpîkûros sala 270 berî bûyîna Îsa mir. Ewî hîn dikir, ku gerekê meremê e’mirê meriva şabûn be, ji êş û tirsê dûr bin (K’arêd Şandîya 17:18).

Firewin

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’adşêd Misirê bû. Her yek ji wan bi vî navî dihate gotinê. K’arêd Şandîya 7:10, 13, 21; R’omayî 9:17; Îbranî 11:24.

fatimok

Mizgînî

Ferhengok

– cûr’ekî kevotka ye.

fêrisî

Mizgînî

Ferhengok

– nav cihûyada k’omeleke dînp’arist bû. Endemêd k’omela fêrisîya qanûna Mûsa qenc zanibûn. Ew dînp’aristêd sert bûn. Wana bawer dikir, ku milyak’et û r’uh’ hene û mirî wê dîsa r’abin. Gelek ji van r’izim û e’deta, yêd ku fêrisîya pêk danîn, nav cihûyada hebûn. Ji van r’izim û e’deta gelek jî ne ji T’ewratê bûn. Ew bi kirêd xwe k’ubar-babax dibûn. Dixwestin çawa merivêd qenc xuya bin, lê gelekêd ji wan bi fikirêd xwe xirab bûn. Gelekêd ji wan dijenîyane Îsa û hev şêwirîn Wî bikujin.

firtone

Mizgînî

Ferhengok

– bahoz, bobelîsk.

fitilokêd ajotinê

Mizgînî

Ferhengok

– zivir’ok.

Gîdeyon

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Bawerîya wî gelek bû û dua kir wekî Xwedê r’êberîya wî bikira. Gava çû şer’, eskerêd wî hindik bûn, lê Xwedê alîk’arîya wî kir serk’et. H’akimtî 6:11– 8:27; Îbranî 11:32.

Gune

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Gune çi ye?

R’omayî 1:18-32; 8:5-8; Galatî 5:19-21; Efesî 2:1-3; 5:3-5; Kolosî 3:5-10; Aqûb 4:17; Petrûs I 4:3; Yûh’enna I 3:4-5.

H’emû meriva gune kirîye

Yûh’enna 8:7-9; R’omayî 3:9-20; 3:23; 5:12; Galatî 3:22; Yûh’enna I 1:8-10.

H’ewce ye ku meriv ji cezayê guna xilaz bin

Metta 10:28; 13:41-42; Yûh’enna 3:18-20; 3:36; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 1:18-19; 6:23; Galatî 6:7-8; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî II 1:7-9; Îbranî 9:27; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; Cihûda 7; E’yantî 20:11-15.

Gur’a Xwedê bikin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 14:15, 21, 23-24; 15:10-17; R’omayî 13:8-10; Petrûs I 1:14-16; Yûh’enna I 2:3-8; 3:22-24; Yûh’enna II 5-6.

gelîyê hey-wayê

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê bêbinî. Bi yûnanî ABÛSSOS e. Li gora hînkirineke cihûyaye gelekî kevin, ev cî k’ûrayîya e’rdê bû û cin li wir girtî dihatine xweyîkirinê, h’eta cezakirina wane axirîyê. Lûqa 8:31; E’yantî 9:1-2, 11; 11:7; 17:8; 20:1, 3.

gemîvan

Mizgînî

Ferhengok

– (k’eştîvan) xebatk’arê gemîyê (k’eştîyê).

gemîwargeh

Mizgînî

Ferhengok

– lîman, bender.

girav

Mizgînî

Ferhengok

– (ade, cizîr) e’rdekî nava be’rêda.

gorî

Mizgînî

Ferhengok

– qurban, nedir.

gorîgeh

Mizgînî

Ferhengok

– (mezbeh) t’extê ku qurban, gorî, h’edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê. Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada qurban t’enê ser gorîgeha Konê Şe’detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p’aristgeh hate çêkirinê, t’enê ser gorîgeha p’aristgehê dihate serjêkirinê. P’aristgehêda gorîgeh ji sifir çêkirî bû. T’extekî din jî hebû, ji yê mezin biç’ûktir û zêr’kirî bû. K’ahîn li ser vê sifrê bixûr dişewitandin. Vêr’a digotin gorîgeha bixûrê. Destpêbûn 12:7; 22:9; Lûqa 1:11; Lûqa 11:51.

Gorîgeh

Gorîgeha bixûrê

gune, gunek’ar

Mizgînî

Ferhengok

– t’er’ibandina qirara Xwedê ew gune tê h’esabê (Yûh’enna I 3:4). Gunek’ar ew meriv e, yê ku ji r’îya Xwedê k’etîye û qirarêd Wî xwey nake. Li gora nivîsarêd pîroz h’emû meriv gunek’ar in û ji r’e’ma Xwedê k’etî ne (R’omayî 3:9-18, 23; Yûh’enna I 1:8-10).

gur’a filankesê kirin

Mizgînî

Ferhengok

– bi ya filankesê kirin, bi gotina filankesê bû, guhdarîya filankesê kirin.

Habîl

Mizgînî

Ferhengok

– Qayîn û Habîl kur’êd Adem bûn. Habîl birê biç’ûk bû û birê wî Qayîn ew kuşt. Ji k’erema xwe bin xebera «Qayîn»-da bixûnin. Destpêbûn 4:2-9, 25; Metta 23:35; Lûqa 11:51; Îbranî 11:4; 12:24.

Hacer

Mizgînî

Ferhengok

– carîya Seraya jina Birahîm bû, dîya Îsmayîl. Lê Îsmayîl ne ew bû, k’îjan ku Xwedê Birahîmr’a soz dabû. Zur’eta Îsmayîl çawa zur’eta Birahîm, çi ku Xwedê soz dabû nestandin. Paşê kur’ê Serayê jêra bû û ew bû kur’ê sozê Xwedê (Galatî 4:21-31).

Harûn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Lêwî bû, Lêwî jî yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Harûn birê Mûsayî mezin bû, usa jî k’ahînê pêşin bû. Xwedê got, ku k’ahînêd cime’ta Îsraêlê gerekê ji zur’eta Harûn bêne bijartinê. Harûn û Mûsa cime’ta Îsraêlêr’a Misirêda xulamtî dikirin. Harûn alî Mûsa kir, serwêrtîya cime’ta Îsraêlê kirin û cime’ta Îsraêlê bin nîrê xulamtîyê derxistin. Derk’etin 4:14; 5:1; Jimar 12; 17; 20; Lûqa 1:5; K’arêd Şandîya 7:40; Îbranî 5:4; 7:11; 9:4.

Hermês

Mizgînî

Ferhengok

– p’ûtekî yûnana bû. Yûnana digotin, ku ew qasidê p’ûtêd din bû. K’arêd Şandîya 14:12.

Hêrodes

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda çar merî hene ku pê navê «Hêrodes» tên gotinê.

1. Hêrodesê Mezin: Gava Îsa Mesîh hate dinyayê, Hêrodesê Mezin ser Cihûstanê, Celîlê, Îtûryayê û Traxonîdayê p’adşa bû (Metta 2:1-22; Lûqa 1:5). Navê bavê wî Antîpater bû. Hêrodesê Mezin yekî gelekî zulmk’ar bû, wî jineke xwe, sê kur’êd xwe, xwesîya xwe, apekî xwe û gelekêd din (pêştirî zar’okêd Beytleh’mê) kuştin.

2. Hêrodes-Antîpas: Gava Îsa Mesîh û Yûh’ennayê Nixumdar dest bi k’arêd xwe kirin, Hêrodes-Antîpas serwêrê Celîlê bû (Lûqa 3:1). Bavê wî Hêrodesê Mezin bû û navê dîya wî Maltakê bû. Ewî serê Yûh’ennayê Nixumdar da lêxistinê (Metta 14:1-12; Marqos 6:14-29; Lûqa 9:9). Berî xaçkirina Îsa, Îsa birine ber Hêrodes û wî Îsa bêhurmet kir, qerfê xwe Wî kir (Lûqa 23:7-12).

3. Hêrodes-Egrîpa p’adşa: K’arêd Şandîya 12:1-24-da Hêrodes-Egrîpa Petrûs û Aqûb girtin û Aqûbê birê Yûh’enna da kuştinê. Milyak’etê Xudan Hêrodes-Egrîpa kuşt (K’arêd Şandîya 12:21-23). Bavê Hêrodes-Egrîpa Arîstopolo bû, Arîstopolo jî kur’ê Hêrodesê Mezin bû. Navê dîya Hêrodes-Egrîpa Bernikê bû.

4. Kur’ê Hêrodes-Egrîpa, Egrîpayê duda bû. Egrîpayê duda p’adşayê Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê (Bernikêke din) sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32). Egrîpayê duda Pawlos şande bajarê R’omayê, wekî Qeyser dîwana wî bikira.

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | h’esabêd dirêjayîyê | şe’detîya wan cîya
zend | pîxus | 45 santî yan weke nîv mêtir (ji serê t’ilîyê h’eta e’nîşkê) | E’yantî 21:17
mîl | milyon (r’omayî) | 1.5 kîlomêtir | Metta 5:41

H’ESABÊD PÎVANÊ

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | h’esabêd pîvanê | şe’detîya wan cîya
kod | saton (aramî) | derdaneke qasî 13 lîtir av hildida | Metta 13:33; Lûqa 13:21
k’ûp | batos (îbranî) | derdaneke qasî 35 lîtir av hildida | Lûqa 16:6
ç’e’l | koros (îbranî) | derdaneke qasî 390 lîtir av hildida | Lûqa 16:7

H’izkirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xwedê me h’iz dike

Yûh’enna 3:16; R’omayî 5:8; Efesî 2:4-5; Yûh’enna I 4:9-10.

Gerekê em Xwedê h’iz bikin

Metta 22:37-38; Marqos 12:28-30; Yûh’enna 14:21; Petrûs I 1:8; Yûh’enna I 5:3.

Gerekê em hevdu h’iz bikin

Metta 5:43-48; 22:39; Yûh’enna 13:34-35; 15:12-17; R’omayî 12:9-10; 13:8-10; Korint’î I 13:1-13; 16:14; Galatî 5:13-14; T’êsalonîkî I 4:9-10; Petrûs I 4:8; Yûh’enna I 2:9-11; 3:11-18; 4:7-21.

H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 22:15-22; K’arêd Şandîya 5:27-29; R’omayî 13:1-7; Tîmot’êyo I 2:1-4; Tîto 3:1; Petrûs I 2:13-17.

halêlûya

Mizgînî

Ferhengok

– Gava cihûya dixwest pesinê Xwedê bidana, dikirin qîr’în: «Halêlûya». Ji zimanê îbranî ye, ku tê fe’mkirinê: «Pesinê Xudan bidin» yan «Şikir ji Xwedê». E’yantî 19:1, 3-4, 6.

hebûk

Mizgînî

Ferhengok

– malê dinê, dewlemendtî, p’ere.

herem

Mizgînî

Ferhengok

– dîwanxane, cîyê herî jorin.

hevîrtir’şk

Mizgînî

Ferhengok

– (havên) dikine nava hevîr û hevîr hiltê. Fikira vê li cem cihûya bi r’uh’anî xirab dihate fe’mkirinê, awa gotî sûretê (sîmvola) h’eramîyê, xeysetê xirab û e’mirê h’er’imî bû. Îzina cime’ta Îsraêlê t’unebû, wekî hevîrtir’şk bikirana nava nanê h’edîyêd xwe, k’îjan ku Xwedêr’a dihate dayînê (Qanûna K’ahîntîyê 2:4), ne jî dikirine nava Cejina Nanê Şkeva çawa usa jî tê fe’mkirinê, awa gotî «şkeva» (Derk’etin 12:15). K’itêba Pîrozda hevîrtir’şk çawa nîşana qewateke veşartî ye, îlahî bona qewata gune. Çawa hevîrtir’şk nava t’emamîya şkeva hevîrda bela dibe ya xwe dike, usa jî gune dikare nava cime’têda bela be û zîyanê bide cime’tê. Lûqa 12:1-da hevîrtir’şk tê fe’mkirinê çawa dur’ûtî, Metta 16:6 û 12-da hînkirina fêrisîya û sadûqîya mîna hevîrtir’şk bû, ku miqabilî Îsa disekinîn. Marqos 8:15; Korint’î I 5:6-7; Galatî 5:9.

hêşî

Mizgînî

Ferhengok

– devê be’rê, k’ewşen.

hilatin (li yekî hilatin)

Mizgînî

Ferhengok

– dengê xwe lê hildan, hilmeyîbûn.

hîndar

Mizgînî

Ferhengok

– merivek nava p’êşe yan sportekêda xwe her gav hîn dike.

hîvk’etî

Mizgînî

Ferhengok

– (e’diroyî, ya jorin k’etî, hîvgirtî) yê hîvê dik’evin, vediç’ir’ikin.

hosanna

Mizgînî

Ferhengok

– xebereke silavdayînê ye, bi zimanê îbranî, yekî xweyîqedirr’a dihate gotinê mîna p’adşa. Pêşîyê hosanna duak bû bi me’na «Xilaz bike!», paşê ew bû gotineke bi me’na «Şikir wîr’a». Metta 21:9, 15; Marqos 11:9-10; Yûh’enna 12:13.

h’edî

Mizgînî

Ferhengok

– h’edîya, p’êşk’êş, xêr, dîyarî.

h’elal û h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– 1. bona cihûya ev fe’mîn bi xwarin-vexwarinê, şûştin-veşûştinê û r’abûn-r’ûniştina e’mirê merivava girêdayî bûye. Li gora Qanûna Mûsa cûr’e-cûr’e h’eywan h’eram dihatine h’esabê: Mesele çend cûr’e teyrede, beraz, çend h’eywanêd be’rêda û h’emû me’regîsk usa jî cinyazê mirîya, merivêd k’otî û yêd bi nexweşîyêd ç’erm (Qanûna K’ahîntîyê 11; Qanûna Ducarî 14:3-21). Heger yekî destê xwe bida merivekî k’otî yan cinyazekî bik’eta, ew îdî dih’er’imî, h’eram dibû û ne cayîz bû, wekî ew meriv têk’eta nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz. Kin gotî, gava yekî tiştek ji qanûna cihûya der bikira, ew h’eram dihate h’esabê. Cûr’e-cûr’e e’det bona h’elalbûna yekî h’eram hebûn. Mesele, gerekê qurban bida û bi avê bihata şûştinê. Bona çend cûr’eyêd h’elalbûnê gerekê k’ahîn jî li merivê h’elalbûyî binihêr’îya û bigota ku ew îdî h’elal bûye yan na (Qanûna K’ahîntîyê 13). Îsa guh neda e’detêd kal-bava hindava vê pirsêda û çend tişt miqabilî fikirêd qanûnzan û fêrisîya digot (Marqos 7:1-24). Usa jî Îsa destê Xwe da merivêd k’otî (ku h’eram dihatine h’esabê) û ew hin qenc dikirin, hin jî paqij dikirin (Metta 8:1-4). Û qewata Wî ser r’uh’êd h’eram jî hebû, cin ji cinak’etîya (ku h’eram dihatine h’esabê) derdixistin û qenc dikirin (Lûqa 4:30-36).

2. H’elal fire tê fe’mkirinê, çawa kirinêd pîroz, bê qelpî, bê dizî, bê h’ilek’arî, bi k’eda h’elal, usa jî jin-mêr h’elalê hev tên gotinê heger ew hindava hevda h’elal in, ne ç’e’vder in. H’eramî jî çawa ek’sê h’elalîyê ye.

h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– ji k’erema xwe bin xebera «h’elal û h’eram»-da bixûnin.

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Îsa

Mizgînî

Ferhengok

– me’na navê Îsa bi îbranî ev e: «Xudan xilaz dike», yan «xilazkir», yan jî «azabûn» (Metta 1:21).

Îsa Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Îsa Mesîh Kur’ê Xwedê ye

Metta 11:27-30; 16:13-17; Lûqa 1:35; Yûh’enna 1:1-18; 5:19-29; 6:35-40; 8:58; 11:25-27; 14:5-11; 17:1-5; 20:26-31; K’arêd Şandîya 3:13-16; 4:10-12; R’omayî 1:3-4; Korint’î I 1:9; Korint’î II 4:4-6; 5:21; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:5-11; Kolosî 1:15-20; 2:9-10; Îbranî 1:1-14; 7:26-28; Yûh’enna I 2:1-2; 5:20; E’yantî 1:12-18; 19:11-16.

Kur’ê Xwedê çawa meriv hate dinê

Yûh’enna 1:14; Lûqa 1:26-38; Metta 1:18-25; Lûqa 2:1-20; Metta 2:1-23; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:6-7; Îbranî 2:14-18.

Îsa meriv hîn dikirin û yêd nexweş qenc dikirin

Metta 4:23-25; 7:28-29; 9:35-36; 11:1-6; Lûqa 4:14-44; Yûh’enna 20:30-31; K’arêd Şandîya 10:36-38.

Îsa gelek k’eremet dikirin

Ji k’erema xwe li Navnîşa K’eremetêd Îsa Mesîh binihêr’in.

Serwêra Îsa girtin û cezayê mirinê dane wî

Metta 26:47-68; 27:1-2; 27:11-31; Marqos 14:43-65; 15:1-20; Lûqa 22:47-53; 22:63-71; 23:1-25; Yûh’enna 18:1-14; 18:19-24; 18:28–19:16.

Îsa hate xaçkirinê

Metta 27:32-56; Marqos 15:21-41; Lûqa 23:26-49; Yûh’enna 19:17-37.

Îsa hate definkirinê

Metta 27:57-66; Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56; Yûh’enna 19:38-42.

Îsa ji mirinê r’abû û xwe gelekava e’yan kir

Metta 28:1-20; Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-49; Yûh’enna 20:1–21:14; K’arêd Şandîya 1:3-8; 2:24-32; 3:15; 4:10; 4:33; 10:39-43; 13:29-39; 17:2-3; 17:30-31; R’omayî 1:4; 4:24-25; Korint’î I 15:3-8; 15:12-21; E’yantî 1:18.

Îsa çû e’zmên

Lûqa 24:50-51; K’arêd Şandîya 1:9-11; 2:32-36; 5:30-31; R’omayî 8:34; Efesî 1:20-23; Fîlîpî 2:9-11; Îbranî 1:3-11; 2:9; 4:14-16; 7:25-26; 10:12-14; Petrûs I 3:22.

Îsa wê dîsa veger’e

Metta 24:29-44; Yûh’enna 14:1-3; K’arêd Şandîya 1:10-11; 3:19-21; Fîlîpî 3:20-21; Kolosî 3:4; T’êsalonîkî I 1:9-10; 3:13; 4:13–5:11; T’êsalonîkî II 1:6-10; 2:1-4; Tîmot’êyo I 6:13-15; Tîmot’êyo II 4:8; Îbranî 9:28; Petrûs II 3:1-18; Yûh’enna I 3:1-3; E’yantî 1:7; 22:12-13.

Dîwana Xwedê bi destê Îsa Mesîh e

Metta 7:21-23; 16:24-27; 25:31-46; Yûh’enna 3:18-21; 5:24-29; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 2:1-11; 14:10-12; Korint’î I 3:10-15; 4:5; Korint’î II 5:9-10; T’êsalonîkî II 1:5-10; Îbranî 9:27-28; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; E’yantî 20:11-15.

Îshaq

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Birahîm û Serayê bû. Me’na navê wî «k’en» e, gava dîya wî Serayê cara pêşin bihîst ku Xwedê wê zar’ bida wê, ew k’enîya, çimkî ew e’mirda mezin bû. Destpêbûn 21:1-8; K’arêd Şandîya 7:8; R’omayî 9:7; Îbranî 11:9 û yêd mayîn.

Îsraêl

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur’eta Îsraêlr’a tê gotinê: «Cime’ta Îsraêl», «Zar’êd Îsraêl» û «îbranî». Cihû jî çawa miletê Îsraêlê têne h’esabê.

2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Zûva jêr’a digotin: «Kenan» (K’arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr’a «Welatê Filistînê» dibêjin.

Îşaya

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû, ku weke 700 salî berî Îsa Mesîh hebû. Ewî derheqa Îsada gelekî p’êxembertî kirîye. K’itêba wî jî heye. Metta 3:3; K’arêd Şandîya 8:30; R’omayî 9:27-29 û yêd mayîn.

îbranî

Mizgînî

Ferhengok

– navekî kevin e û cime’ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê. Îbranî usa jî ziman e. Cime’ta Îsraêlê bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e. K’itêbeke Peymana Nû jî bi vî navî heye (Ne’ma Îbranîyar’a).

îlahî

Mizgînî

Ferhengok

– hê bona wê yekê, hê zêde.

înk’ar

Mizgînî

Ferhengok

– yek haş ji tiştekî heye, lê xwe mukur’ nayê ku zane.

îqrarkirin

Mizgînî

Ferhengok

– erêyîkirin, şêkirandin.

îsaf

Mizgînî

Ferhengok

– wicdan.

îtoyîn

Mizgînî

Ferhengok

– r’obet, sosret.

Ji gunekirinê veger’in

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:17; Marqos 6:12; Lûqa 13:1-5; 15:1-31; 24:45-47; K’arêd Şandîya 2:37-40; 3:19-20; 17:29-31; 20:21; 26:19-20; Korint’î II 7:8-11; Petrûs II 3:9; E’yantî 9:20-21.

Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:31-32; 19:3-9; Lûqa 16:18; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:10-16.

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 19:16-30; Lûqa 10:25-28; Yûh’enna 3:1-16; 5:19-29; 10:10; 11:25-26; 14:6; 17:2-3; 20:31; R’omayî 5:21; 6:5-14; 8:10-17; Korint’î II 5:17; Galatî 2:20; Efesî 2:1-6; Kolosî 2:13; 3:1-4; Tîmot’êyo II 1:10; Tîto 3:4-7; Petrûs I 1:23; Yûh’enna I 5:11-13.

Jîyîna malêda

Mizgînî

Xeberêd K’ilît
bona jin û mêra

Metta 19:4-6; Korint’î I 7:1-16; Efesî 5:21-33; Kolosî 3:18-19; Tîto 2:3-5; Îbranî 13:4; Petrûs I 3:1-7.

bona zar’a

Metta 15:3-6; Lûqa 2:51; Efesî 6:1-3; Kolosî 3:20; Tîmot’êyo I 5:4, 8; Îbranî 12:7-11.

bona dê û bava

Efesî 6:4; Kolosî 3:21; Tîmot’êyo I 3:4-5.

bona jinebîya

K’arêd Şandîya 6:1; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:39-40; Tîmot’êyo I 5:3-16; Aqûb 1:27.

jîyîna h’eta-h’etayê

Mizgînî

Ferhengok

– e’mirê h’eta-h’etayê, jîyîna herheyê, h’eyata ebedî.

Kenan

Mizgînî

Ferhengok

– navê wî welatî ye, k’îjan ku Xwedê li gora sozê Xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê. Metta 15:22; K’arêd Şandîya 7:11; 13:19.

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Mizgînî

Ferhengok

– Gava cime’ta Îsraêlê ji Misirê derk’et, Xwedê serê ç’îyayê Sînayê Mûsar’a got, çawa gerekê Konê Şe’detîyê bê çêkirinê (Derk’etin 25). Gava çêkirin, r’ûmeta Xwedê ew cî t’ijî kir û Xwedê bi r’ûmeta Xwe şe’detî da û da xuyakirinê ku Ew t’evî wan e (Derk’etin 38:21). Konê Şe’detîyê û Konê Civînê (Derk’etin 27:21) yek bûn. Cime’ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p’aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe’detîyêda (û usa jî p’aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe’detîyê (Jimar 4:5).

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Kur’ê Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– navekî k’ifş e, ku miletê cihû bona Mesîh digotin, çimkî Xwedê soz dabû, ku Mesîh wê ji r’ik’inyata Dawid bê. Metta 1:1, 6, 17, 20; 9:27; 15:22; 21:9; 22:42; Marqos 10:47-48.

Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)

Mizgînî

Ferhengok

– Çawa ji k’itêba Danîyêl p’êxember (7:13-14 ) tê xuyakirinê, berî hatina Îsa Mesîh miletê Îsraêlê bawer dikir ku Xwedê wê xilazkirekî bona cime’ta Xwe bişîne, wekî wan ji gunêd wan xilaz ke û navê Wî wê «Kur’ê Meriv» be. Peymana Nûda gelek cara Îsa Mesîh Xwexa ev nav li Xwe kir. Ev xwenavkirina Îsa bi r’engekî nixamtî dide xuyakirinê, ku Îsa ew e bona k’îjanî Xwedê gotibû, ku çawa Xilazkir wê bê dinyayê û Ew e, Yê ku Xwedê p’adşatîyêd t’emamîya dinyayê dane destê Wî. Li her çar Încîlada Îsa dibêje, Kur’ê Mêriv Xwexa ye û h’ukumê Wî bona baxşandinê û dîwankirinê heye (Marqos 2:10; Yûh’enna 5:27) û usa jî Xwexa wê jîyîna Xwe bide, wekî yêd din aza bin (Marqos 10:45). Metta 8:20; Lûqa 18:8; Yûh’enna 1:51; K’arêd Şandîya 7:56 û yêd mayîn.

Kur’ê Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda ev nav Îsa Mesîhr’a tê gotinê, lê ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, «Kur’ê Xwedê» navekî bona wî P’adşayî ye, yê ku Xwedê bijart, awa gotî bona Mesîh (yê bi r’ûn k’ifşkirî), ku Berdestîyê Xwedêyî Pîroz û Amin e (Îşaya 42:1-8; 49:1-13; 50:4-11; 52:13-53:12; Zebûr 2:6-12). Ew nav «Kur’ê Xwedê» nêzîkîya heleqetîya nava Xwedê û Wîda dida k’ifşê. Awa gotî Îsa Mesîh bi me’na r’uh’anî Kur’ê Xwedê tê navkirinê. Peymana Nûda hatîye nivîsarê, ku Kur’ê Xwedê Xebera Xwedê ye (Peyva Xwedê ye) û Xebera Xwedê jî Xwexa Xwedê ye. Kur’ê Xwedê ji Bav (Xwedê) tê. Ew nûra r’ûmeta Xwedê ye û sûretê Xwedêyê ku xuya nabe. Hê berî e’firandina e’rd û e’zmana Kur’ li cem Bavê bû. Bav û Kur’ yek in, xwestina wan jî yek e, h’ukumê Kur’ mîna h’ukumê Bavê ye û Kur’ Bavê merivava dide aşkerekirinê û Kur’ bi h’emû awayî t’am aşkerebûna Bavê ye. Ji k’erema xwe bin xebera «Bav»-da bixûnin. Metta 1:18-20; Kolosî 1:15-20; Îbranî 1:1-4; Yûh’enna 1:1-5; 3:16; 5:21-23; 10:30; 13:3; 14:9; 16:27-28; Lûqa 10:22; R’omayî 1:4.

K’EREMETÊD ÎSA MESÎH

Mizgînî

Meselêd Îsa Mesîh

K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
1. *K’eremeta de’wata Qanayêda | – | – | – | 2:1-11
2. Îsa kur’ê qulixk’arekî qenc dike | – | – | – | 4:46-54
3. Îsa r’uh’ê h’eram derdixe | – | 1:23-26 | 4:33-35 | –
4. Qenckirina xwesîya Petrûs û nexweşêd din | 8:14-16 | 1:30-34 | 4:38-41 | –
5. *Girtina me’sîya | – | – | 5:4-11 | –
6. Îsa yekî ji k’otîbûnê paqij dike | 8:2-4 | 1:40-42 | 5:12-13 | –
7. Îsa şilûşe’t dibaxşîne û qenc dike | 9:2-7 | 2:3-12 | 5:18-25 | –
8. Nexweşê sî û h’eyşt sala qenc dibe | – | – | – | 5:1-9
9. Qenckirina merivê destk’işîyayî | 12:10-13 | 3:1-5 | 6:6-10 | –
10. Îsa xulamê sersedekî qenc dike | 8:5-13 | – | 7:1-10 | –
11. **Saxbûna kur’ê jinebîya Nayînê | – | – | 7:11-15 | –
12. Qenckirina yê kor û lal | 12:22 | – | 11:14 | –
13. *Îsa firtonê diseqir’îne | 8:23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 | –
14. Qenckirina du cinak’etîyê Gerdarînê | 8:28-34 | 5:1-20 | 8:26-39 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
15. **Qîzika mirî û k’ulfeteke nexweş | 9:18-26 | 5:21-43 | 8:40-56 | –
16. Îsa du kora qenc dike | 9:27-31 | – | – | –
17. Îsa yê lal qenc dike | 9:32-33 | – | – | –
18. *Îsa pênc h’ezara t’êr dike | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
19. *Îsa p’îya li ser avêr’a diçe | 14:25-33 | 6:45-51 | – | 6:19-21
20. Bawerîya k’ulfeta kenanî | 15:21-28 | 7:24-30 | – | –
21. Qenckirina geleka | 15:29-31 | – | – | –
22. Qenckirina yê lal | – | 7:31-37 | – | –
23. *Îsa çar h’ezara t’êr dike | 15:32-38 | 8:1-9 | – | –
24. Qenckirina korê Beytsaydayê | – | 8:22-26 | – | –
25. Qenckirina yê cinak’etî | 17:14-18 | 9:17-29 | 9:38-43 | –
26. *Xercê p’aristgehê zikê me’sîda | 17:24-27 | – | – | –
27. Vekirina ç’e’vêd yekî zikmakîyêda kor | – | – | – | 9:1-7
28. Qenckirina k’ulfeta qoncikî | – | – | 13:10-13 | –
29. Qenckirina merivê avzê | – | – | 14:1-4 | –
30. Qenckirina dehe k’otîya | – | – | 17:11-19 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
31. **Îsa Lazarê mirî sax dike | – | – | – | 11:1-44
32. Qenckirina du korê Erîhayê | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 | –
33. *Dara hêjîrêye h’işkbûyî | 21:18-22 | 11:12-14, 20-25 | – | –
34. Îsa guhê xulamê serekk’ahîn pêva dike | – | – | 22:50-51 | –
35. *Girtina me’sîyaye bi k’eremet | – | – | – | 21:1-11

R’êzêd bê steyrk cîyêd k’eremetêd qenckirina meriva didine k’ifşê.

R’êzêd yek steyrk (*) cîyêd wan k’eremeta didine k’ifşê, li k’u h’ukumê Îsa ser t’ebîyetê xuya bûye.

R’êzêd du steyrk (**) cîyêd k’eremetêd saxkirina mirîya didine k’ifşê.

K’itêba Pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– hin Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz, awa gotî «Bîblîya» ku tê welger’andinê «K’itêba ser k’itêbar’a».

K’itêba Zebûra

Mizgînî

Ferhengok

– k’itêbeke Peymana Kevin e. Zebûr xwexa k’ulam û stiranêd şikirdayînê ne bona Xwedê. Usa jî meriva ji k’ûrayîya dilê xwe avîtine ser h’alê xwe, dilovandine û derd-kulêd xwe Xwedêva e’lam kirine. P’ayê-p’ir’ê Dawid p’adşa ev zebûr nivîsîne.

K’omekdayîn

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:1-4; 7:12; 25:31-46; Lûqa 3:10-11; 6:38; K’arêd Şandîya 11:27-30; Korint’î I 10:24; Korint’î II 8:1-15; 9:1-15; Galatî 6:9-10; Fîlîpî 4:14-19; Îbranî 10:24; 13:1-3; 13:16; Aqûb 1:27; 2:15-16; Yûh’enna I 3:16-18.

K’urdî

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

2 pol | qur’ûşek
4 qur’ûş | diravekî çarqur’ûşê
64 qur’ûş | zîvek
4 zîv | nalekî çarzîvê
100 zîv | zêr’ek
6000 zîv | telantekî zîv
180 000 zîv | telantekî* zêr’

* T’arîxêda çend cûr’e telant hebûn, ew qur’nava girêdayî bûn. Telantêd zêr’în jî hebûn ku ji 180 000 zîva qîmettir bûn.

kela

Mizgînî

Ferhengok

– h’ebs, zindan, girtîgeh.

kenanî

Mizgînî

Ferhengok

– miletek bû ku li Kenanê diman, zur’eta kur’ê Ham, kur’ê Nuh (Destpêbûn 10:6).

kulî

Mizgînî

Ferhengok

– hespê gîhê, sîyarê bûkê.

Kulî

k’ahîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Harûnê birê Mûsa bûn. K’ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime’têr’a didane e’yankirinê. Wana dehekê (ji deha p’areke) hebûkê, heger hasil bûya, yan dayîna berê e’rdê bûya, yan çi k’ar qazinc kirana ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin. Nav civata giregirêd cihûyada serekêd k’ahîna jî hebûn. Yek ji wan serekêd k’ahîna bona wextekê dihate bijartinê ku bibe Serekk’ahîn, ewî serwêrîya t’emamîya k’ahîna û civata giregira dikir. Serekêd k’ahîna ew bûn jî, yêd ku îdî carekê dora xweda bibûne Serekk’ahîn, usa jî ji yêd e’yane ji malêd wan Serekk’ahîna bûn. Qanûna K’ahîntîyê 6:8–10:20; Metta 26:57; Îbranî 6:20–8:6 û yêd mayîn.

k’atib

Mizgînî

Ferhengok

– nivîsk’arê serwêrêd bajêr (K’arêd Şandîya 19:35).

k’efen

Mizgînî

Ferhengok

– ji qedek (p’îne, p’aç’), mirî têda dip’êç’in.

k’efîl (standin)

Mizgînî

Ferhengok

– (girew, k’efalet) p’ere ji ber merivva tê dayînê, wekî bikaribin aza bimînin h’eta r’oja dîwankirinê.

k’erem

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda gelek cara çawa p’êşk’êşek yan dayînek tê fe’mkirinê. K’erem xwestina dilê Xwedê ye, wekî tiştekî qenc, îlahî xilazbûnê bide merivêd ku ne hêjayî p’êşk’êşêd Wî ne. Ew bêheq dide meriva û li hîvîya tiştekî paşdastandinê nîne. Gelek cara K’itêba Pîrozda nivîsk’ara k’erema Xwedê çawa dua-dirozge bona hev xwestine.

k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)

Mizgînî

Ferhengok

– r’esîtkirina guna, baxşandina guna. «K’ew» tê fe’mkirinê çawa şewitandin, r’esîtkirin.

k’êlek

Mizgînî

Ferhengok

– tenişt.

k’êmûn

Mizgînî

Ferhengok

– (k’îmyon, zîre) t’oximê cûr’ekî p’incar’a ye. Cihûya ew çawa derman dixwarin pê qenc dibûn (Metta 23:23).

k’inîşt

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî «SUNAGOG», cîyê civata xwedênasêd cihûya ye, îlahî r’oja şemîyê, ku nivîsarêd pîroz têda dixûnin, dua dikin û hîn dikin. Her endemekî k’inîştê dikare hîn bike. Dema Îsada k’inîşt h’emû bajarêd cihûyada hebûn. Qurban li wir nedihatine serjêkirinê. Ji k’erema xwe bin xebera «p’aristgehê»-da bixûnin.

K’inîşt

k’irk’ût

Mizgînî

Ferhengok

– (k’ewk’urt’) kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r’engê vekirî şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (tûj e). Lûqa 17:29; E’yantî 9:17-18 û yêd mayîn.

k’ofî

Mizgînî

Ferhengok

– Hêna berê nava yûnanada k’ofî ji gula yan belga bûn, gilover’ bona serê meriva dihûnandin. Wan meriva k’ofî distand, yêd ku lîstikêd sportêda serdik’etin (alt’ dikirin) yan jî bona eskerêd e’gît bûn ku dijmin bindest dikirin. Korint’î I 9:25; E’yantî 2:10; 3:11; 4:4, 10 û yêd mayîn.

K’ofî

k’otî (k’otîbûn)

Mizgînî

Ferhengok

– nexweşîk e, ku ser mêriv birîn dertên, ew birîn k’ûr dibin, ku t’u cara qenc nabin. Li gora Qanûna K’ahîntîyê ji serê 13-a h’eta 14-a zemanê berê her cûr’e nexweşîya ser ç’erm ji k’otîbûnêva girtî h’eta çend cûr’e p’izika, usa jî tiştêd k’efikî h’eram dihatine h’esabê. Cime’tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger nişkêva yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k’ahîn bikira û h’edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik’eta nava cime’tê.

k’ozî

Mizgînî

Ferhengok

– 1. xwelîya şewitî.

2. K’ozîkirî jî tê fe’mkirinê çawa «dermalîkirî».

k’ulfet

Mizgînî

Ferhengok

– jin, pîrek.

k’umr’eşîya Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’anî tê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, gava cime’ta Xwedê dest ji Xwedê k’işand û p’ût h’ebandin, ew usa dihate h’esabê, bême’ne çawa jina yekî ç’e’v bavêje mêrekî din û mêrê wê k’umr’eşîyê bike. Hosêya 2:2-13; Yêremîya 3:6-10, 20; Korint’î I 10:22; Korint’î II 11:2.

k’urx

Mizgînî

Ferhengok

– k’inca zivir ji mûyê bizinê, çawa nîşana şînê ber Xwedê li xwe dikirin (Metta 11:21).

Lêwî

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Zur’eta Lêwî jî yek ji wan her donzdeh qebîlêd Îsraêlê bû. Mûsa p’êxember û birê wî Harûn, her du jî ji vê qebîlê bûn. Ji nava vê qebîlê Xwedê Harûn zur’etêva bona şixulê Xwedê p’aristgehêda, awa gotî k’ahîntîyêr’a bijart. Yêd mayîn alîk’arîya van k’ahîna dikirin. Derk’etin 6:16-25; 32:26-29; Jimar 1:47-53; Lûqa 10:32; Îbranî 7:5, 9-10; E’yantî 7:7 û yêd mayîn.

2. Lêwîyê kur’ê Halfawo şagirtekî Îsa bû, ku jêr’a Metta jî digotin.

Lêwî û k’ahîn

Lût

Mizgînî

Ferhengok

– birazîyê Birahîm bû. Gava Birahîm çû bona welatê ku Xwedê soz dabû, Lût t’evî wî çû. K’etin wî welatî û Lût çû bajarê Sodomêda ma. Destpêbûn 11:27, 31; 14:1-16; 19:1-38; Lûqa 17:28-32; Petrûs II 2:7.

leck’ar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku t’evî yekî din yan dik’eve lecê yan qoşê.

lêyî

Mizgînî

Ferhengok

– tofan.

lîl

Mizgînî

Ferhengok

– xîzge, qûm, çemûr’.

lomekirin

Mizgînî

Ferhengok

– neheqkirin, dîwankirin, sûcdarkirin.

lûfika be’rê

Mizgînî

Ferhengok

– lîfika (kulavê) be’rê.

MESELÊD ÎSA MESÎH

Mizgînî

Meselêd Îsa Mesîh

Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
1. Xwêya bê te’m | 5:13 | 9:50 | 14:34-35
2. Ç’ira ser p’êç’irê | 5:14-16 | 4:21-22 | 8:16-17, 11:33
3. Mala yê serwaxt û mala yê bêfe’m | 7:24-27 | – | 6:47-49
4. Kesek pê p’arç’ê nû k’inca kevin p’îne nake | 9:16 | 2:21 | 5:36
5. Şerava nû nakine meşkêd kevin | 9:17 | 2:22 | 5:37-39
6. Mesela t’oximr’eş | 13:3-8, 18-23 | 4:3-8, 14-20 | 8:5-8, 11-15
7. Mesela genim û zîwanê | 13:24-30, 36-43 | – | –
8. Mesela du deyndara | – | – | 7:41-43
9. T’oximê ku digihîje | – | 4:26-29 | –
10. H’eba t’oximê xerdalê | 13:31-32 | 4:30-32 | 13:18-19
11. Hevîrtir’şk | 13:33 | – | 13:20-21
12. Xizna veşartî | 13:44 | – | –
13. Dur’ê qîmet | 13:45-46 | – | –
14. T’or’a avîtî | 13:47-50 | – | –
15. R’astîyêd kevin û nû | 13:52 | – | –
16. Xulamê ku nabaxşîne | 18:23-35 | – | –
17. Mesela samerîyê qenc | – | – | 10:30-37
18. Mêvanê nîvê şevê û sê nan | – | – | 11:5-8
19. Dewletîyê bê fe’m | – | – | 12:16-21
20. Xulamê h’işyar | – | 13:35-37 | 12:35-40
Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
21. Xulamê amin û xulamê bêamin | 24:45-51 | – | 12:42-48
22. Mesela dara hêjîrêye bê ber | – | – | 13:6-9
23. Yêd ku li navê xwe diger’in | – | – | 14:7-14
24. Mesela şayîya giran | – | – | 14:16-24
25. Çawa bibine şagirtê Îsa | – | – | 14:25-33
26. Peza undabûyî | 18:12-14 | – | 15:3-7
27. Zîvê undabûyî | – | – | 15:8-10
28. Kur’ê undabûyî û birê wî | – | – | 15:11-32
29. Wek’îlxercê bêamin, lê serwaxt | – | – | 16:1-13
30. Merivê dewletî û Lazarê feqîr | – | – | 16:19-31
31. Borcdarîya xulamê amin | – | – | 17:7-10
32. Mesela jinebîyê û h’akim | – | – | 18:1-8
33. Mesela fêrisî û xercgir | – | – | 18:9-14
34. Mesela dehe zêr’a | (25:14-30) | – | 19:11-27
35. P’alêd r’ezêd tirîya û heqê wan | 20:1-16 | – | –
36. Mesela du kur’a | 21:28-32 | – | –
37. Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana | 21:33-44 | 12:1-11 | 20:9-18
38. Mesela de’watê | 22:1-14 | – | –
39. Dersa dara hêjîrê | 24:32-35 | 13:28-31 | 21:29-33
40. R’oj û sih’et ne e’yan e | – | 13:33-37 | –
41. Mesela dehe qîzêd bik’ir | 25:1-13 | – | –
42. Mesela sê xulama | 25:14-30 | – | (19:11-27)
43. Pez û bizin | 25:31-46 | – | –

Melk’î-Sadiq

Mizgînî

Ferhengok

– P’adşa û k’ahînê bajarê Şelîmê bû. Carekê dijmina birazîyê Birahîm, Lût mala wîva girtin. Birahîm çû t’ev wan dijmina şer’ kir û serk’et, Lût, mal û milk’ê wîva xilaz kir paşda anî. Gava Birahîm veger’îya, yekî bi navê Melk’î-Sadiq r’astî wî hat, nan û şerav da Birahîm û dua li wî kir. Birahîm yek ji dehe p’arêd h’emû tiştêd ku t’evî xwe ji şêr’ anîn p’êşk’êşî wî kir. Gelek sal pey vê yekêr’a e’detê cime’ta Îsraêlê bû, wekî yek ji dehe p’arêd ber û tiştêd din bidana k’ahîna. Destpêbûn 14:17-20; Îbranî 5:6-10; 6:20; 7:1-17.

Meryem

Mizgînî

Ferhengok

– Çend k’ulfet K’itêba Pîrozda hene, navê wan Meryem.

1. Dîya Îsa.

2. Meryema Mejdelanî (Metta 27:56; Marqos 16:9; Lûqa 8:2; Yûh’enna 20:1-2, 11-18).

3. Meryema xûşka Mert’a û Lazar (Lûqa 10:38-42; Yûh’enna 11:1-5; 12:1-7).

4. Meryema dîya Aqûb û Ûsiv. Hinek difikirin ku ev Meryem xût ew Meryema jina Klêpas bû (Metta 27:56; Marqos 15:40; 16:1; Lûqa 24:10).

5. Meryema dîya Yûh’enna-Marqos. Mala wê Orşelîmêda hebû, li wir şagirtêd Îsa dicivîyan (K’arêd Şandîya 12:12).

Mesîh

Mizgînî

Ferhengok

– xebereke îbranî ye. Me’na wê bi zimanê îbranî ev e: «Yê bi r’ûn k’ifşkirî». Gava yek dibû p’adşa, r’ûn ser serê wîda dikirin. Ev jî dibû nîşana ku filankes bû p’adşa. Xwedê soz dabû, wekî xilazkirekî cime’ta Xwer’a bişîne, ku wan aza ke, p’adşatîya Xwedê bîne nava wan û bibe p’adşayê t’emamîya dinyayê. Lema gava Îsa hat, ew bi navê «Mesîh» hate gotinê, wekî bide k’ifşê ku ew ji Xwedêda bijartî û k’ifşkirî ye. Xebera «r’ûnkirî» bi zimanê yûnanî XRÎSTOS tê gotinê.

Mirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 6:39-40; 11:17-27; 14:1-4; R’omayî 6:10-11; 8:38-39; 14:7-9; Korint’î I 15:12-58; Korint’î II 5:1-10; Fîlîpî 1:20-24; T’êsalonîkî I 4:13-18; Îbranî 2:14-15; E’yantî 14:13; 21:1-4; 22:1-5.

Misir

Mizgînî

Ferhengok

– welatekî nêzîkî Îsraêlê ye. Cime’ta Îsraêlê li wir çarsid salî bû hêsîr û xulam. K’arêd Şandîya 7:34-40; Metta 2:13.

Mizgînî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 24:14; K’arêd Şandîya 16:10; 20:24; R’omayî 1:2-4; 16-17; Korint’î I 1:17-25; 15:1-7; Galatî 1:6-12; Efesî 1:13; Fîlîpî 1:27; Kolosî 1:5-6; T’êsalonîkî I 1:5; T’êsalonîkî II 2:14; Tîmot’êyo II 1:8-11; 2:8-10.

Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)

Mizgînî

Ferhengok

– «Încîl» ji k’oka (r’awa) xebera EUAGGELÎON bi zimanê yûnanî tê. Me’na wê bi kurmancî «mizgînî» ye. Mizgînî jî tê fe’mkirinê çawa xeber yan dengekî xêr ser merivda tê.

Mîrêcin

Mizgînî

Ferhengok

– (Cin, Îblîs, Şeyt’an) Bi yûnanî «DÎABOLOS» e, ku tê fe’mkirinê «cin», usa jî xebera «SATANAS» tê xebatê, ku ev xeber e’silê xweda ji zimanê îbranî ye û t’ercime dibe «Yê miqabil, xeybkir, buxdanbêj». Serda jî Peymana Nûda gelek navêd wîye din hene. Mesele: Serwêrê cina (Metta 9:34; 12:24), Belzebûl (Metta 12:24), Cêr’ibandkir (Metta 4:3), Me’r û Zîya (E’yantî 20:2), Yê Xirab (Metta 5:37; 6:13), Bavê derewa (Yûh’enna 8:44) û yêd mayîn. K’itêba Pîroz e’yan dike, ku mîrêcin dijminê Xwedê û meriva ye. Ew ber Xwedê şikîyatê meriva dike. Ew xwe dike dilqê milyak’etê r’onayê (Korint’î II 11:14), meriva dixapîne, ji r’îya Xwedê derdixe û tiştêd mayîn dide h’ebandinê, meriva dike hêsîrê guna. Usa jî K’itêba Pîroz e’yan dike, ku Îsa Mesîh hate dinyayê bi mirin û r’abûna Xwe mîrêcin bindest kir. Axirîya dinê (R’oja Axretê) Îsa wextê hatina Xweye duda wê dîwana mîrêcin û milyak’etêd wî bi agirê h’eta-h’etayê bike (Metta 25:41; E’yantî 20:10).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 13:19; 25:41; Lûqa 4:1-13; 22:3-4; Yûh’enna 8:42-44; Korint’î II 2:10-11; 4:4; 11:13-15; Efesî 2:2; T’êsalonîkî I 2:18; T’êsalonîkî II 2:9-12; Petrûs I 5:8-9; Yûh’enna I 3:8-10; E’yantî 12:7-12; 20:1-3; 20:10.

Mûsa

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrekî cime’ta Îsraêlêyî e’yan bû. Wextê ku cime’ta Îsraêlê hêsîr û xulamêd welatê Misirê bûn, Xwedê ew bijart û cime’ta Îsraêlê bi destê wî xilaz kir. Xwedê pê destê Mûsa Qanûn jî daye cime’ta Îsraêlê (Derk’etin serê 1-ê h’eta serê 20-î û yêd mayîn). Metta 8:4; 17:3-4; Yûh’enna 5:45-46; Îbranî 3:2-5, 16 û yêd mayîn.

mala Aqûb

Mizgînî

Ferhengok

– miletê Îsraêl. Aqûb û Îsraêl yek in. Her donzdeh kur’êd Aqûb, awa gotî her donzdeh kur’êd Îsraêl, bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê.

mana

Mizgînî

Ferhengok

– Gava Cime’ta Îsraêl ji Misirê derk’et, t’evî Mûsa çil salî nava ber’îyêda bû. Ber’î cîkî xikî-xwelî (vikî-vala) bû, li wir her sibeh bona xwarinê Xwedê «mana» ji e’zmana dibarand û dida wan, çimkî xwarina wan t’unebû. Pêştirî r’oja şemîyê (sebtê), her sibeh cime’ta Îsraêlê derdik’et diçû, bona r’ojekê mana t’op dikirin û dikirine nan, dixwarin. Mana tiştekî weke libêd k’işmîşa xuya dibû. Libêd wî gilover’ û sipî bûn û te’ma wî mîna te’ma nanê şkevayî hingivkirî bû (Derk’etin 16; Jimar 11:4-9). Hinek fe’m dikin ku mana gezo ye, lê na. Gezoyê ku dik’eve ser belgêd darêd me’zê û darêd berûyê, eva tiştekî din e, ne mana ye.

meriv

Mizgînî

Ferhengok

– mirov, însan.

mesîhî

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku li pey Îsa Mesîh diçe û Wî bawer dike. K’arêd Şandîya 11:26; 26:28; Petrûs I 4:16.

milyak’et

Mizgînî

Ferhengok

– Zimanê îbranî û yûnanîda fe’mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r’uh’anî ne, ku h’izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h’eta xwexa xwe e’yan nekin. Milyak’et qirara Xwedê e’lam dikin yan jî tînine sêrî. Ewana ji alîyê Xwedêda k’ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K’arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak’eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr’a bêje. Milyak’etê serwêrê h’emû milyak’eta Mixayîl e (Cihûda 9). Yekî din jî navê wî Cibrayîl e (Lûqa 1:19, 26).

mirarî

Mizgînî

Ferhengok

– (mûrdar) H’eywanê ku nayê serjêkirinê, xûn têda dimîne, h’işk dibe, ew mirar tê h’esabê.

mizgîndar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku Mizgînîya P’adşatîya Xwedê dide, Încîlê dide naskirinê (te’rîf dike).

mîrat’

Mizgînî

Ferhengok

– hebûka bavê, war, wêris.

NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

K’urdî

Yûnanî

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

H’ESABÊD PÎVANÊ

Nexweşî û qenckirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:23-25; 9:35; 11:2-5; K’arêd Şandîya 3:1-6; 8:4-8; 19:11-16; 28:8-9; Korint’î I 12:9; 12:29-30; Korint’î II 12:7-10; Tîmot’êyo I 5:23; Tîmot’êyo II 4:20; Aqûb 5:14-15.

Ne’man

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrê eskerêd welatê Sûryayê bû, yekî e’yan bû, lê k’otî bû. Gava bona Êlîşa p’êxember bihîst, çû cem wî hîvî jê kir ku wî qenc ke. Êlîşa gotê «Her’e ç’emê Ûrdunê û h’eft cara nuqî binê avê be derê, tê qenc bî». Ne’man gur’a wî kir û Xwedê ew paqij û qenc kir. P’adşatî IV 5:1-27; Lûqa 4:27.

Ne’meyêd Kelê

Mizgînî

Ferhengok

– Efesî, Fîlîpî, Kolosî û Filîmon. Ev ne’me wextê Pawlos kelêda bû hatine nivîsarê. Efesî 3:1; 4:1; Fîlîpî 1:7, 13; Kolosî 4:3, 18; Filîmon 1, 10.

Nivîsarêd pîroz

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:1-4; 5:17-20; 22:29; Yûh’enna 8:31-32; 20:31; K’arêd Şandîya 20:32; R’omayî 15:4; 16:26; Kolosî 3:16; T’êsalonîkî I 2:13; Tîmot’êyo I 4:13; Tîmot’êyo II 3:14-17; Îbranî 4:12; Petrûs I 1:22-25; Petrûs II 1:19-21; Yûh’enna II 9-10; E’yantî 1:3.

Nixumandina avê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 28:18-20; Yûh’enna 3:22; 4:1-2; K’arêd Şandîya 2:37-42; 8:12; 8:36-38; 10:44-48; 16:14-15; 16:31-33; 19:1-7; 22:12-16; R’omayî 6:1-4; Galatî 3:26-27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:20-22.

Nînewa

Mizgînî

Ferhengok

– navê bajar e. Xwedê Ûnis p’êxember şande wir wekî bêje cime’ta wî bajarî ku ewê bajarê wan wêran ke, çimkî gelek xirabî dikirin. Gava wan xeberêd Ûnis bihîstin, bi girî ji gunekirinê veger’îyan. Xwedê baxşande wan. Îro ev bajar dik’eve nava e’rdê Îraqê, k’îderê gelek k’urd dimînin. K’itêba Ûnis; Metta 12:41; Lûqa 11:30, 32.

Nuh

Mizgînî

Ferhengok

– bave’şîr û p’êxember bû. Hêna Nuhda meriva ku gelekî xirabî dikirin, Xwedê got: «Ezê tofana mezin r’akim, wekî her tiştêd dinêda wêran bin». Lê Nuh merivekî bawermend bû û gur’a Xwedêda bû. Çawa ku Xwedê gote wî, usa jî ewî gemîke mezin çêkir. Ew neferêd xweva û h’eywanêd cûr’e-cûr’e ji avê xilaz bûn, lê h’emû însanêd dinê xeniqîn. Destpêbûn 6:9–10:32; Metta 24:37-39; Lûqa 3:36; 17:26-27; Îbranî 11:7; Petrûs I 3:20; Petrûs II 2:5.

nandirûn

Mizgînî

Ferhengok

– p’aletî, p’aleyî.

nanê Xwedêr’a dayî

Mizgînî

Ferhengok

– (nanê h’izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe’detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr’a p’aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr’în «li pêşberî Xudan» dihate r’êzkirinê. Her r’ojeke şemîyê k’ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir’şk dipe’tin, li ser sifra zêr’în dadanîn û yêd ku h’eftîya dinda dewsê danîn, k’ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k’ahîna îzina t’u kesî t’unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t’evî cime’ta Îsraêlê bû. Qanûna K’ahîntîyê 24:5-9; Metta 12:4; Marqos 2:26; Lûqa 6:4.

nard

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûnekî bînxweş ku ji şînayîke Hindistanê dihate çêkirinê. Marqos 14:3; Yûh’enna 12:3, 5.

Nard

nazik

Mizgînî

Ferhengok

– bedew, xweşik.

necihû (miletêd mayîn)

Mizgînî

Ferhengok

– h’emû miletêd dinyayê, ku e’silê xweda ne cihû ne. H’emû miletêd necihû p’ûtp’arist bûn, pêştirî hineka, yêd ku Xwedêyê cihûya, awa gotî Xudan t’enê bawer dikirin. Ji k’erema xwe bin xebera «p’ûtp’arist» û bin xebera «yûnan»-da bixûnin.

nedir

Mizgînî

Ferhengok

– (gorî, qurban) Li gora Qanûna Mûsa (Derk’etin 13) însan û h’eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H’eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me’na wê ev e, ku her nixurî p’ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t’aybetî, awa gotî Xwedêr’a cudekirî bû (Lûqa 2:23).

nemamî

Mizgînî

Ferhengok

– xayîntî, bêbextî.

nemêr

Mizgînî

Ferhengok

– ev ew mêr in, yêd ku ji mêrtîyê k’etî ne. Hinek ji zikmakîyêda usa ne, hinek jî meriva ew usa kirine, mesele: Zemanê berê p’adşêd vê dinê gelek xulamêd bindestê xwe nemêr dikirin, awa gotî dixesandin, ku dest neavîtana k’ulfetêd malê.

nezîr

Mizgînî

Ferhengok

– tê fe’mkirinê «Xwedêr’a dayî», awa gotî yekî ku Xwedêr’a bona xizmetk’arîyê ad-qirar dikir (Jimar 6:1-21). Sê qeydêd h’îmî bona yêd nezîr hebûn:

1. Heger jin bûya yan mêr bûya, gerekê şerav-araq venexwara, ne tirî, ne jî xurekêd ji mêwa tirîyê bixwara.

2. Gerekê meqes yan dûzan p’or’ê sêrî nek’eta h’eta wî wextê adêyî k’ifşkirî xilaz nebûya.

3. Gerekê cinyazê mirîya nek’eta, ne jî nêzîk bûyayê. Wextê adkirinêyî lapî hindik sî r’oj bû, lê meriv jî hebûn bi t’emamîya e’mirê xwe Xwedêr’a ad-qirarkirî bûn, awa gotî nezîr. Peymana Kevinda bona çend merivêd nezîre adkirî nivîsar in, mesele: Samûêl, yê ku dîya wî ew xwexa Xwedêr’a da (P’adşatî I 1:11, 28 ) û Şimşon (H’akimtî 13:2-5 ). Peymana Nûda Yûh’ennayê Nixumdar (Lûqa 1:15; 7:33) nezîrê adkirî bû. Xuya dibe ku Pawlos û çend merivêd mayîn (K’arêd Şandîyada 18:18; 21:23-24, 26) bona demeke kin çawa nezîr adkirî bûn, wan li gora qeyde-qanûnêd nezîrîyê xilazîya wextê adêyî k’ifşkirî p’or’ê xwe kur’ kirin û h’edî dan (Jimar 6:9, 18).

nisil

Mizgînî

Ferhengok

– nifş.

nisretî

Mizgînî

Ferhengok

– merivêd ji bajarê Nisretê. Ev nav bona Îsa hate gotinê (Metta 2:23; Marqos 14:67) û peyr’a jî bona mesîhîya (K’arêd Şandîya 24:5).

nivîsar (nivîsarêd pîroz)

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Kevin û Peymana Nû. Lê gava nivîsk’arêd Peymana Nû k’itêbêd xweda be’sa «nivîsar» yan «nivîsarêd pîroz» dikirin, fikira wan ser wan k’itêbêd nihaye Peymana Kevinda bû, çimkî k’itêbêd Peymana Nû hingê hela hê çawa k’itêbek nehatibûne berevkirinê (Tîmot’êyo II 3:16-da).

nixumandin

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda nivîsar e, ku Yûh’ennayê Nixumdar gelek meriv li ç’emê Ûrdunêda dinixumandin. Ewî got, ku gerekê ji gunekirinê veger’in û paşê bêne nixumandinê. Bi vî awayî Yûh’ennayê Nixumdar dilê meriva bona hatina Mesîh hazir dikirin. Usa jî şandî û bawermendêd Îsaye pêşin ji qur’na pêşinda, yêd ku dibûne bawermend, pê avê dinixumandin. Ev yek dibû nîşana veger’andin, paqijbûn û baxşandina gunêd wan. Usa jî nixumandina bawermenda vê sur’ê dide fe’mkirinê, ku t’evî Îsa mirin, definbûn û ji mirinê r’abûn. Metta 28:19; K’arêd Şandîya 2:38, 41; 10:47-48; R’omayî 6:3-4; Korint’î I 10:2; 12:13; Galatî 3:27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:21 û yêd mayîn.

nixumdar

Mizgînî

Ferhengok

– Yûh’ennar’a digotin nixumdar. Gava wî xebera Xwedê bela dikir, t’obedar bi avê dinixumandin. Lûqa 1:5-25; Metta 3:1.

nixurî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda, kur’ê nixurî li ser h’emû zar’ar’a bû û heqê wî ji heqê h’emûya zêdetir bû. Ji milk’ê bavê dubare p’ara wî dik’et (Qanûna Ducarî 21:15-17, Îşaya 61:7 ), duayê bavêyî herî qenc ewî distand (Destpêbûn 27), usa jî h’ukumê bavê (Destpêbûn 27:29, 37; 37:21-22; P’adşatî IV 2:9 ). Lê kur’ekî din dikaribû heqêd nixurtîya birê xwe jê bistanda (Destpêbûn 25:34; Îbranî 12:16). Anegorî Qanûna Mûsa, her nixurîyê nêrînî ji mêriv yan h’eywên, ew p’ara Xudan bû (Qanûna K’ahîntîyê 27:26, Jimar 3:12-13). Bona vê yekê, p’êşk’êşî Xwedê dikirin (awa gotî Xwedêr’a nedir dikirin) û didane P’aristgehê (dê û bav kur’ê xweyî nixurî paşda dik’ir’în (Jimar 18:15, 3:40-51, Derk’etin 13:1 [2], 12 [13])). Xwedê h’emû milet xuliqandin, lê Îsraêl bijart wekî bibe miletê Wîyî e’zîz, awa gotî t’eybetî, lema jêr’a dibêje «kur’ê nixurî» (Derk’etin 4:22, Yêremîya 31:9 ) usa jî «berê deremeta pêşin» (Yêremîya 2:3 ). Dawid p’adşa û warê wî Mesîh, ew her du jî nixurîyê Xwedê têne gotinê. Qewat û h’ukumê wan t’eybetî bûn (Zebûr 89:27 [28 îbranî]). Peymana Nûda, Mesîhr’a dibêjin «Nixurî» çimkî h’ukum, serwêrtî û k’ursîya Wî ser h’emûyar’a ye (Îbranî 1:6; Kolosî 1:15) û Ew pêşin ji nava mirîya r’abû (Kolosî 1:18; E’yantî 1:5). Kolosî 1:15-da ev yek tê gotinê ku Mesîh Nixurîyê h’emû e’firîna ye, awa gotî, Nixurîyê Xwedêyî li ser h’emû e’firînar’a ye. H’ukumê Mesîh ser h’emû e’firîna heye û Ew Xwexa berî wê yekê hebû (bixûne Kolosî 1:16-17, usa jî Fîlîpî 2:6 û Yûh’enna 17:5). Bawermendêd Îsa Mesîh jî «nixurî» têne gotinê (Îbranî 12:23), çimkî ew merivêd Xwedêye t’aybetî ne, war û milk’ê Wî ne, ku gerekê e’mirê pîroz, buhurtî-jibare bijîn. Çawa ku Mesîh nixurîyê ji nava mirîya ye, ev yek gumanê dide bawermenda ku ew jî t’evî wê r’ûmeta r’abûna ji mirîya bin.

Orşelîm

Mizgînî

Ferhengok

– îro jêr’a «Qudsa Şerîf» jî tê gotinê. Ew bajarê cihûyayî herî mezin û e’yan bû, çawa îro jî. P’aristgeha cihûya jî li wir bû. Berî 3000 sala Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand. Pêşîyê ew bajarê P’adşatîya t’ifaqîya Îsraêlê bû û paşê bû bajarê p’adşatîya başûrê, awa gotî Cihûda. Hingê Dawid p’adşayê wê bû, h’esabê merivêd wê 2000 bû. Wextê Peymana Nûda h’esabê merivêd wê lapî kêm 80_000 bû. Bona cihûya, Orşelîm bajarê herî pîroz e.

Paqijkirina guna pê mirina Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 26:26-29; R’omayî 3:25; 5:9-10; Efesî 1:7; Îbranî 9:11-14; Yûh’enna I 1:6-7; E’yantî 7:14-17.

Petrûs

Mizgînî

Ferhengok

– jêr’a Şimh’ûn û Kîfas jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. «Petrûs» bi zimanê yûnanî û «Kîfas» (awa gotî «kêfa») bi zimanê aramî têne fe’mkirinê «qeya» yan «kevir» (Yûh’enna 1:42).

Peymana Kevin

Mizgînî

Ferhengok

– Qirara Kevin. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin», çimkî wanda bona peymana Xwedê t’evî cime’ta Îsraêlê tê gotinê. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

Peymana Nû

Mizgînî

Ferhengok

– Qirara Nû. Wan k’itêbêd pîrozr’a dibêjin Peymana Nû, k’îjanada derheqa Îsa Mesîh û civîna Wîda nivîsar in, çimkî nava wanda derheqa peymana Xwedêye nûda tê gotinê, ya ku t’evî meriva girêda. Eva peymana pê xûna Îsa Mesîh bona baxşandina gunêd h’emû meriva hatîye girêdanê (Marqos 14:24; Korint’î I 11:25; Efesî 5:2; Îbranî 7:26-28). Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

Pîlato

Mizgînî

Ferhengok

– ji Qeyserê R’omayê k’ifşkirî bû, ew welîyê welatêd Cihûstanê, Sameryayê û Îdûmeyayê bû. Maleke wî li Qeyserîyê ber be’rê bû, lê malek jî Orşelîmêda bû. Metta 27:2, 11-26; Lûqa 23:1-25 û yêd mayîn.

P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana

Mizgînî

Ferhengok

– bona t’evgirêdana Xwedê û cime’ta Wî tê gotinê. Çawa p’adşa cime’ta xwe xwey dike û ser wê p’adşatîyê dike, Xwedê jî usa ye. Her tiştêd ku cime’t h’ewce dibe dide wan û r’êberîya wan dike. Cime’ta Wî ew meriv in, yêd ku bawerîya xwe Wî tînin û gur’a Wî dikin. Gava Îsa Mesîh cara pêşin hate dinê, p’adşatîya Xwedê bi cûr’ekî nû xuya bû, çimkî Îsa r’êke nû merivar’a vekir, wekî t’evî Xwedê t’evgirêdayî bin û bijîn. Bona vê yekê tê gotinê ku P’adşatîya Xwedê îdî destpêbûye. Lê gava Îsa Mesîh dîsa bê, wê hingê p’adşatîya Xwedê t’emam bibe û h’emû însanar’a bi cûr’ekî nû bê e’yankirinê (Metta 6:33, 19:16-30; Marqos 10:15). Me’na P’adşatîya Xwedê û P’adşatîya E’zmana yek e. Metta xebera «E’zman» dewsa «Xwedê» da xebatê, çimkî xuya dibe ku wî Mizgînîya xwe li gora zaravê cihûya nivîsî û ne e’detê cihûya bû ku navê Xwedêyî pîroz gelek cara banîna ser zarê xwe. Lema cihûya gelek cara «E’zman» cîyê ku Xwedê dimîne, dewsa navê «Xwedê» didane xebatê. Derêd ku Metta «P’adşatîya E’zmana» nivîsîn, Marqos û Lûqa «P’adşatîya Xwedê» nivîsîn. Metta 4:17, 5:10; Marqos 1:15; Lûqa 6:20.

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | şe’detîya wan cîya
pol | lepton | Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2
qur’ûş | kodrantês | Metta 5:26; Marqos 12:42.
diravê çarqur’ûşê | assarîon | Metta 10:29; Lûqa 12:6.
zîv* | dînarîon | Metta 18:28
yan draxme | Metta 17:24
nalê duzîvê | didraxmon | Metta 17:24
nalê çarzîvê | statêr | Metta 17:27
zêr’ | mna | Lûqa 19:13
telant** | talanton | Metta 18:24; 25:15

* Zîvek qasî r’ojxebateke p’alekî bû.

** Telantek 44 kîlogram zîv bû û qîmetê wê heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

P’ere, hebûk, mal û milk’

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:19-21; 6:24-34; Lûqa 12:13-21; 12:32-34; K’arêd Şandîya 20:35; Tîmot’êyo I 6:6-10; 6:17-19; Îbranî 13:5-6; Aqûb 2:1-9; 5:1-6.

P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:10; K’arêd Şandîya 13:4-12; 17:22-31; 19:11-20; Korint’î I 5:11; 6:9-11; 8:1-13; 10:1-22; Korint’î II 6:14-18; Galatî 5:19-21; T’êsalonîkî I 1:9-10; Yûh’enna I 5:21; E’yantî 21:8; 22:15.

peyman

Mizgînî

Ferhengok

– (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k’omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (P’adşatî II 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç’îyayê Sînayê Xwedê peymanek t’evî cime’ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî Xwexa Xudanê cime’ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku Wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit’er’iband. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin». Wêda nivîsar e, ku Xwedê wê peymaneke nû t’evî cime’ta Xwe girêde (Yêremîya 31:27-37 ). Xwedê ev peymana nû pê destê Îsa Mesîh bona h’emû mileta girêda, pê xûn û mirina Wî. Marqos 14:24; Lûqa 22:20; R’omayî 3:21-26; Korint’î I 11:25; Îbranî 10:10-22.

pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– (miqedes, bimbarek, zîyaret, buhurtî, xalis) Me’na «pîroz» li gora K’itêba Pîroz fikira r’uh’anî ye. Xwedê Xwexa pîroz e û pîrozbûna Wî ser her tiştîr’a ye. Hacet, merî û tiştêd mayîne bona h’ebandinê Xwedêr’a têne başqekirinê, çawa buhurtî-jibarekirî (pîrozkirî). Merivêd pîroz ew in, yêd ku bona xizmetk’arîya Xwedê û jîyîna buhurtî başqekirî ne (Korint’î I 1:2). Vê welger’andinêda dewsa «Pîrozêd Xwedê» «Cime’ta Xwedê» hatîye nivîsarê (Korint’î II 1:1). «Pîrozê Xwedê» û «Yê Pîroz» jî navêd Îsa Mesîh ne (Pîrozê Xwedê: Marqos 1:24; Lûqa 4:34; Yûh’enna 6:69; Yûh’enna I 2:20; E’yantî 3:7; Yê Pîroz: Lûqa 1:35).

pol

Mizgînî

Ferhengok

– p’erêd sifir in, yêd herî bê qîmet in. Du pol qasî qur’ûşekî ye. Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2. Ji k’erema xwe li navnîşa (tablîsa) li k’utasîya ferhengokê binihêr’in.

pûng

Mizgînî

Ferhengok

– ne’ne.

p’aristgeh

Mizgînî

Ferhengok

– (e’bûbetxane, îbadetxane, xana Xwedê) avayîyê cihûyayî herî berbiç’e’v û e’yan bû. Silêman p’adşa cara pêşin p’aristgeh bajarê Orşelîmêda çêkir. Ew t’enê li Orşelîmê hebû. Miletê Îsraêlê dua û h’ebandinêd xwe wir dikirin û gorîyêd (qurbanêd) xwe li wir serjêdikirin. P’aristgeh ji çar p’ara bû: H’ewş, Hindur’, Pîrozgeh û Cîyê Herî Pîroz. P’er’deke mezin navbir’î dida Pîrozgehê û Cîyê Herî Pîroz. Salê carekê Serekk’ahîn diçû Cîyê Herî Pîroz. Ewî li wir hin ber gunêd xweva, hin jî li ber gunêd cime’têva gorî serjêdikirin, dua dikir û baxşandina guna ji Xwedê dixwest. Gava Îsa li ser xaç mir, ev p’er’da pîroz nîvîda bû du tîşa (Lûqa 23:45-46). Sala 70-da pey bûyîna Îsa Mesîhr’a, Tîtoyê sereskerê Împêratorîya R’omîyê p’aristgeh wêran kir. Ji hingêva h’eta r’oja îroyîn p’aristgeh careke din nehatîye çêkirinê.

p’eredang

Mizgînî

Ferhengok

– sindoqa (qut’îya) h’edî-dîyarî û xêra. Xelqê xêr û xêratêd xwe dikirine wir.

p’eyn

Mizgînî

Ferhengok

– sergînê hûrbûyî, zibil, e’deba h’eywên.

p’êç’ira

Mizgînî

Ferhengok

– r’efik, malç’ira, p’eltika ç’irê.

p’êşe

Mizgînî

Ferhengok

– sine’t, hostatî.

p’êşk’êş

Mizgînî

Ferhengok

– dîyarî, h’edîya.

p’êşk’êşkirin

Mizgînî

Ferhengok

– (dîyarîkirin) ber kesekî xelatek danîn (p’êşk’êş danê). Li gora Qanûna Mûsa zar’ok p’êşk’êşî Xwedê dikirin, wekî Xwedê ew pîroz (berek’et) bikirana.

p’êxember

Mizgînî

Ferhengok

– (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr’a xeber dida, ku ew gotina Wî bigihînine meriva.

p’êxembertî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda xebera «p’êxembertî» fire tê fe’mkirinê. Yê ku p’êxembertîyê dike, ew bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz gotineke ji Xwedê e’lamî meriva dike. Çawa Pawlos Korint’î I 14:3-da dibêje, yê ku p’êxembertîyê dike, bawerîya meriva ava dike, dil dide ber wan û ber dilê wanda tê. Îdî p’êxembertî ne t’enê bona tiştêd ku hê neqewimî ne.

p’işkbûn

Mizgînî

Ferhengok

– dilê yekî ji xebera yê din dimîne û jê diçe.

p’işkkirin

Mizgînî

Ferhengok

– ji r’ê derxistin. Yek tiştekî dike, ku li yê din xweş nayê û ew ji wî diçe.

p’îgar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku bi heqtî h’eywên xwey dike.

p’ûtp’arist

Mizgînî

Ferhengok

– miletêd necihû ku p’ût dih’ebandin, dihatine h’esabê p’ûtp’arist çawa îro jî dih’ebînin. Mesele, steyrka, te’vê, hîvê, milyak’eta, heyîn û tiştêd t’ebîyetê, usa jî p’ûtêd bi desta çêkirî. P’ût jî usa tê fe’mkirinê «senem».

Artemîsa xanim xwedê,
p’ûta bajarê Efesê
(K’arêd Şandîya 19:24 35)

Qanûna Mûsa

Mizgînî

Ferhengok

– (Şerîe’ta Mûsa) T’ewrat e. T’ewrat jî pênc k’itêbêd Mûsa ne: Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî (Wek’ilandina Qanûnê). Van pênc k’itêbada qanûn, t’emî, dîrok (t’arîx) û serhatî nivîsar in. Xwedê ev Qanûn ser ç’îyayê Sînayê, nav e’wrada Mûsar’a got. Carna jî h’emû k’itêbêd «Peymana Kevin»-r’a dibêjin Qanûn.

Qayîn

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Ademî mezin bû. Gelekî h’evsûdî birê xweyî biç’ûk Habîl dikir, çimkî Xwedê berxê Habîlî qurbanê qebûl kiribû, lê genimê ku Qayîn anîbû qebûl nekiribû, ji dest sitqê wîyî ner’ast. Hingê Qayîn Habîl kuşt. Xwedê got, ku gerekê Qayîn li ser e’rdê firarî be û ji merivayê bê t’exsîrkirinê. Destpêbûn 4:1-24; Îbranî 11:4; Yûh’enna I 3:12; Cihûda 11.

Qedirê serwêrêd civînê bigirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Korint’î I 9:14; Galatî 6:6; T’êsalonîkî I 5:12-13; Tîmot’êyo I 5:17-22; Îbranî 13:7; 13:17.

Qeyser

Mizgînî

Ferhengok

– navekî bona p’adşayê miletêd Împêratorîya R’omayê bû. Miletê R’omayê gelek miletêd din bindest dikirin û Qeyser p’adşê wan h’emûya bû. Her p’adşakî miletê r’omayêr’a digotin: «Qeyser». Lûqa 2:1; 3:1.

Qorax

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrê wan bû, yêd ku ber Mûsa û Harûn r’abûn. Xezeba Xwedê hindava Qorax û hevalêd wîda xuya bû, e’rd vebû ew saxe-sax e’rdêda çûn. Jimar 16:1-35; Cihûda 11.

qamîş

Mizgînî

Ferhengok

– çît, meyî.

qanûnzan

Mizgînî

Ferhengok

– (zaneyê Şerîe’tê, k’atib, nivîsk’ar) Qanûnzan nav cime’ta Îsraêlda ser Qanûna Mûsa dixebitîn, Qanûn qenc zanibûn, bi desta Qanûn zêde dikirin û xelq hîn dikirin. Wan jîyîna xwe bona hînbûn û hînkirina Qanûnê didan û k’itêb dinivîsîn. P’ir’anîya wan ji fêrisîya bûn.

qar’qar’

Mizgînî

Ferhengok

– qir’ik, qaj.

qav

Mizgînî

Ferhengok

– qehb, forq.

qebîlêd Îsraêlê

Mizgînî

Ferhengok

– (e’şîrêd Îsraêlê, êlêd Îsraêlê) Donzdeh kur’êd Aqûb hebûn, ku wanr’a Îsraêl jî digotin. Her yek ji wan bû qebîleke Îsraêl. Destpêbûn 35:23-26; 49:1-28.

qedir-hurmet

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûmet.

qerf

Mizgînî

Ferhengok

– tinaz.

qulixî

Mizgînî

Ferhengok

– xizmetk’arî, şixul, xulamtî.

qurban

Mizgînî

Ferhengok

– (gorî, nedir) bînberek ku ji ber yekî dinva tê dayînê yan kuştinê. Cûr’e-cûr’e qurban û h’edîyêd cime’ta Îsraêlê hebûn, mesele, h’edîyêd mîna h’eywanêd berx, canega, usa jî yêd genim û biharet hebûn. H’eywan dihatine serjêkirinê, paşê hinek t’emam pêva dihatine şewitandinê, hinek jî t’enê p’areke wan dihatine şewitandinê. Her h’eywan gerekê bêqusûr û bêlek’e bûya. Ji hêna Mûsada qurban bi destê k’ahîna dihate serjêkirinê (îzina cime’tê t’unebû, ku xweserîxwe serjêkirana.) Ji k’erema xwe bin xebera «gorîgeh»-da bixûnin.

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 9:13; Marqos 12:33; R’omayî 12:1; Îbranî 9:7; 10:18.

R'êwîtîya Pawlose duda

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose sisîya

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

K’arêd Şandîya 13:38-39; R’omayî 1:16-17; 3:21-26; 5:1; 5:9-10; 5:18-19; Galatî 2:16; 3:6-9; Tîto 3:7.

R’exab

Mizgînî

Ferhengok

– jineke ne r’îya xweda bû, lê bawerîya xwe Xwedê anî û alîk’arîya cime’ta Îsraêlê kir. Metta 1:5; Îbranî 11:31; Aqûb 2:25.

R’êvêka

Mizgînî

Ferhengok

– jina Îshaqê kur’ê Birahîm bû. Dîya Aqûb û Esaw (R’omayî 9:10-13).

R’oja Axretê

Mizgînî

Ferhengok

– R’oja Dîwanê, r’oja xilazîya dinyayê. Usa jî carna k’itêbêda vê r’ojêr’a «R’oja Xudan» dibêjin, awa gotî r’oja hatina Îsa. Wê r’ojê mirîyê ji mirinê r’abin û wê dîwana h’emû meriva bi destê Xwedê bibe. Îşaya 13:6, 9; Metta 10:15; 12:36; Lûqa 10:12, 14; Yûh’enna 6:39-40; 6:44; 6:54; 11:24; Petrûs II 2:4, 9; 3:7, 10; Yûh’enna I 4:17; E’yantî 20:11-15 û yêd mayîn.

R’oja K’ewandinê

Mizgînî

Ferhengok

– bona cime’ta Îsraêlê r’oja here e’zîz û pîroz bû (YOM KIPPÛR bi îbranî). Salê carekê p’aristgehêda Serekk’ahîn dewsa (berdêlîya) gunêd cime’tê û xweva bona paqijbûna p’aristgeh û gorîgehê xûna h’eywana p’êşk’êş dikir û dik’ete Cîyê Herî Pîroz (Derk’etin 30:10; Qanûna K’ahîntîyê 16:1-34; 23:27; Îbranî 9:6-7). Peymana Nûda jî Îsa Mesîh Xwe ji ber însanva kire qurban, gava ser xaç xûna Xwe r’êt, hate kuştinê. Ew k’ete Cîyê E’zmanayî Herî Pîroz, cem Bavê Xwe û xwequrbankirina Wî bona h’eta-h’etayê ye (Îbranî 9; 10:12). H’erçî bawerîya xwe Wî tînin, ew li ber baxşa xûna Îsa dik’evin û ji gunêd xwe xilaz dibin. R’omayî 3:25-26; Îbranî 2:17.

R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)

Mizgînî

Ferhengok

– Bi zimanê yûnanî fe’mîna PENTÊKOSTÊ «pêncî» ye. Xwedê t’emî da cime’ta Îsraêlê, ku r’oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr’a h’eft h’eftîya h’esab kin û R’oja Pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik’ete ber k’êlendîyê, danîn p’êşk’êşî Xwedê dikirin (Qanûna K’ahîntîyê 23:15-21). R’oja Pêncîr’a Cejina Nandirûnê (Cejina Deremetêd E’rdê) jî tê gotinê, usa jî Cejina H’eftîya. R’oja Cejina Pêncîda R’uh’ê Pîroz cara pêşin çawa p’êşk’êş bawermendar’a hatîye dayînê (K’arêd Şandîya 2:1-41).

R’oja R’abûnê

Mizgînî

Ferhengok

– (R’oja Qîyametê) ew r’oj e ku h’emû merivêd qenc û xirab wê ji mirinê r’abin û li ber Xwedê û Îsa Mesîh caba kirinêd xwe bidin.

R’oja R’ojîya

Mizgînî

Ferhengok

– ji k’erema xwe bin xebera «R’oja K’ewandinê»-da bixûnin.

R’oja Xudan

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Peymana Kevinda p’ir’anîya cara tê fe’mkirinê, ew wext yan demêd ku Xwedê dîwana cime’ta Xwe dike, mesele: Pê destê ordîyêd miletêd mayîn, yan jî pê nexweşîya (Yoêl 1:15; 2:1, 11; Amos 5:18, 20; Malaxî 4:5 ).

2. Peymana Nûda «R’oja Xudan» r’oja hatina Îsa Mesîhe duda bona dîwana dinyayê ye (T’êsalonîkî I 5:2; T’êsalonîkî II 2:2). Gelek wê bona vê r’ojê hazir nîbin (Metta 24:42-44; Lûqa 12:35-40; Petrûs II serê 3-a). Carna tê gotinê: «R’oja Xudanê me Îsa Mesîh» (Korint’î I 1:8) yan jî «wê R’ojê» (T’êsalonîkî II 1:10).

3. T’enê E’yantî 1:10-da «R’oja Xudan» tê fe’mkirinê «r’oja yekşemê» (le’dê), çimkî Xudan Îsa Mesîh yekşemêda ji mirinê r’abû. Ji hingêva ew r’oj bû r’oja civîna bawermenda (K’arêd Şandîya 20:7; Korint’î I 16:2).

R’oma

Mizgînî

Ferhengok

– îro p’ayt’extê welatê Îtalyayê ye. Hêna Îsa Mesîhda cime’ta R’omayê gelek welat bindest kiribûn, usa jî Îsraêl. Gelek cime’ta Îsraêlê dijenîyane P’adşayê R’omê (Qeyser) û h’ukumetîya wî.

R’uh’ê Pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– (R’uh’ê Xwedê, R’uh’ê Miqedes, R’uh’ê Bimbarek, R’uh’ê Buhurtî) R’uh’ê Pîroz R’uh’ê Xwedê ye. Peymana Kevinda R’uh’ê Xwedê çawa qewata Xwedê xuya dibe, k’îjanî ku Xwedê îlahî dida p’êxembera. Bi zimanêd yûnanî û îbranî xebera «ba» û «r’uh’» yek in (Yûh’enna 3:8). Peymana Nûda R’uh’ê Xwedê bi cûr’ekî nû h’emû bawermendêd Îsar’a tê dayînê (K’arêd Şandîya 2:38), usa jî hê gelekî çawa şexsek yan nefseke Xwedê tê fe’mkirinê, awa gotî ew Xwexa Xwedê ye (Metta 28:19). Gava Îsa çû cem Bavê, R’uh’ê Pîroz çawa dersdar, piştovan û p’êşk’êş bawermendar’a şand (Yûh’enna 14:26; 15:26; K’arêd Şandîya 10:45). Ew alîk’arîya meriva dike, meriva berbi t’emamîya r’astîyê dibe (Yûh’enna 16:13; Korint’î I 2:10-13), carna bona tiştêd başqe r’êberîya meriva dike (K’arêd Şandîya 13:2; 16:6-7), li ber Xwedê bona bawermenda lava-navçêtîyê dike (R’omayî 8:26-27) û qewatê dide bawermenda, wekî xebera Xwedê bêjin û Xwedêr’a xulamtîyê bikin (Korint’î I 2:4-5; Tîmot’êyo II 1:7). Meremê p’êşk’êşêd R’uh’ê Pîroz ev e, ku t’emamîya civîna bawermenda bişidîne û ava ke (Korint’î I, serêd 12 h’eta 14).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 28:19; Marqos 1:9-11; 3:28-30; Lûqa 1:35; 3:16; 4:1; 11:13; 12:12; Yûh’enna 1:32-34; 3:5-8; 7:37-39; 14:15-17; 14:26; 15:26; 16:7-15; 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:4-5; 1:8; 2:1-18; 2:38-39; 4:31; 5:3-5; 8:14-17; 10:44-48; 13:2-4; 15:28; 16:7-10; 19:1-7; R’omayî 5:5; 8:9-16; 8:26-27; Korint’î I 2:4; 2:9-16; 3:16; 6:11; 6:19; 12:1-13; Korint’î II 1:21-22; 5:5; 13:13; Galatî 3:2-5; 4:6; 5:16-18; 5:22-25; Efesî 1:13-14; 1:17; 3:16; 4:3-4; 4:30; 5:18-20; 6:17-18; T’êsalonîkî I 1:5-6; 5:19; T’êsalonîkî II 2:13; Tîto 3:5-6; Îbranî 2:4; 9:14; Petrûs I 1:2; 1:11; Petrûs II 1:20-21; Yûh’enna I 2:20; 3:24; 4:13; 5:6-8.

r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Nivîsarêd pîrozda xebera «r’astîya Xwedê» bi çend cûr’a tê fe’mkirinê. Carna r’astî çawa «heqîya Xwedê» tê fe’mkirinê, ew h’unurekî Wî ye. Lê carna jî «r’astîya Xwedê» kirineke Wî ye, ku çawa Ew mêriv bêsûc dike û r’ast h’esab dike, ne ku t’enê vê yekê, lê mêriv t’evî Xwe dike yek jî. Hingê însan ber ç’e’vê Wî mîna Wî r’ast xuya dibe. Peymana Kevinda jî tê fe’mkirinê, ku merîyê r’ast ew e, yê ku gunêd wî hatine baxşandinê (Zebûr 32; R’omayî 4:4-8). Wekî din jî «r’astîya Xwedê» gelek cara fikira xilazkirinêva girêdayî ye: Xwedê r’ast e, amin e û xweyê sozê Xwe ye û yê ku gazî Wî dike, li gora sozê Xwe wî xilaz dike (Zebûr 51:14; Îşaya 46:12-13 ).

r’aw

Mizgînî

Ferhengok

– r’a, r’ayê darê.

r’aw-r’izim

Mizgînî

Ferhengok

– e’det, şîret, hînkirin û qanûnêd pêşîya.

r’ez

Mizgînî

Ferhengok

– 1. r’ezê tirîya, baxê tirîya, baxçe.

2. êmîş, fêkî.

r’ik’inyata Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Bereka Dawid, mala Dawid. Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Pey wîr’a kur’ê wî Silêman bû p’adşayê Îsraêlê. Ji mal û zur’eta Dawid gelek p’adşa r’abûn. Îsa ji zur’eta Dawid bû. Metta 1:1, 20; Lûqa 1:27, 69; R’omayî 1:3; Tîmot’êyo II 2:8; E’yantî 5:5; 22:16.

r’oja şemîyê

Mizgînî

Ferhengok

– (r’oja sebtê) bona cime’ta Îsraêlê r’ojeke e’zîz (t’aybetî) û pîroz e (Derk’etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî ŞABAT e. Bi kurmancî «sebt» ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r’oja h’efta ye û ya xilazîya h’eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r’oj diçe ava, şabat destpêdike û h’eta 24 sih’eta dik’işîne. Li gora T’ewratê (Destpêbûn 2:2-3; Derk’etin 20:8-11; 35:2) r’oja şabatêda k’ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r’oj r’oja r’ih’etîyê û h’ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K’ahîntîyê 23:1-3).

r’oja t’ivdarekkirinê

Mizgînî

Ferhengok

– Cihûya r’oja înîyêr’a digotin: «R’oja t’ivdarekkirinê», çimkî wê r’ojêda wan bona r’oja şemîyê hazirîya xwe didîtin. R’oja şemîyê r’oja pîroz bû, îzina wan t’unebû ku bixebitîyana. Bona cihûya înîyê çawa r’o diçû ava, hingê r’oja şemîyê destpêdikir.

r’ojî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda cûr’e-cûr’e h’alêd r’ojîgirtinê hene. H’alekîda nan ne dixwarin (P’adşatî I 12:16-21, Metta 4:2, Lûqa 4:2), h’alekî dinda ne dixwarin ne jî vedixwarin (Derk’etin 34:28; Ezra 10:6; K’arêd Şandîya 23:12, Ûnis 3:5-8), h’alekî dinda jî ne goşt, ne şerav, ne tiştêd xweşe-te’m dixwarin-vedixwarin (Danîyêl 10:2-3 ). Meremê r’ojîyê K’itêba Pîrozda ev bû, ku xweyîr’ojî dua bike, nefsa xwe li ber Xwedê nimiz ke, xwe bişkêne, ne ku bona navê xwe ku ber meriva bê k’ifşê, lê wekî t’enê Xwedêva e’yan be (Metta 6:16-18; Lûqa 2:37; Qanûna Ducarî 9:18; Danîyêl 9:20 ). Qanûna Mûsada t’enê r’ojeke r’ojîyêye e’detî hebû (Qanûna K’ahîntîyê 23:26-32), lê heger welat dik’ete oxirmêd giran, hingê r’ojêd din jî dihatine k’ifşkirinê, wekî r’ojî bigirtana (Yoêl 1:14 ). E’detê fêrisîya hebû, ku her duşemê û pêncşemê r’ojî bigirtana (Lûqa 18:12). Gava Îsa ser dinê bû, şagirtêd Îsa r’ojî negirtin (Marqos 2:18-20).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:16-18; Marqos 2:18-20; K’arêd Şandîya 13:1-3; 14:23.

r’uh’êd h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’êd xirab. Cihûya wan r’uh’êd cinar’a digotin «r’uh’êd h’eram», yêd ku meriv pê dik’etin û yêd cinak’etî h’eram dihatine h’esabê. Îzina wan t’unebû, wekî têk’etana nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz.

r’uşetkirin

Mizgînî

Ferhengok

– bertîlkirin. Yek p’era yan tiştekî din dide h’akim yan yekî dinêyî xweyîh’ukum, wekî qanûn bê t’er’ibandinê, ku ya dilê wî bibe.

r’ûnkirin

Mizgînî

Ferhengok

– (hetwankirin, dohnkirin) 1. Li gor e’detê cihûya, gava yek dibû p’adşa, ew pê bizirê zeyt’ûnê dihate r’ûnkirinê. Ev jî dibû nîşan, ku ev kesa bûye p’adşa. Îdî r’ûnkirîyê Xwedê Ew e, Yê ku Xwedê bijart û k’ifş kir, awa gotî Mesîh e (Lûqa 4:18). Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

2. Xelqê hingê jî r’ûn, mîna r’ûnê bînxweş çawa nîşana qedir dikirine ser mêvanêd xwe (Lûqa 7:46; Zebûr 23:5), cinyazêd mirîyêd xwe jî r’ûn dikirin (Lûqa 23:56–24:1), çawa derman birînêd nexweşa dixistin (Lûqa 10:34), usa jî bi wî nexweş r’ûn dikirin, çawa sîmvol wekî Xwedê qenc ke (Marqos 6:13; Aqûb 5:14).

r’ûspî

Mizgînî

Ferhengok

– bona serwêrêd miletê Îsraêlê dihate gotinê, usa jî bona serwêrêd dînê wan. Peymana Nûda ew jî endemêd civîna giregira bûn. E’yantîyêda bîst çar r’ûspî hene, ku e’zmênda Xwedê dih’ebînin û me’na wan dibe çawa nîşana t’emamîya cime’ta Xwedê.

Samerya

Mizgînî

Ferhengok

– hin ne’ya nava Celîlê û Cihûstanêda bû, hin jî navê p’ayt’extê p’adşatîya bakurê (mifriqê) bû, awa gotî Îsraêl. Miletê Sameryayê û cihû gelekî dijenîyane hev, çimkî gelek e’det û bawerîyêd dîn û sîyaseta wan ne mîna hev bûn, usa jî bona cîyê h’ebandinê hevr’a qayl nîbûn (Lûqa 10:25-37).

Samûêl

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû. Bi destê wî Dawid p’adşa hate k’ifşkirinê. P’adşatî I 1-7; K’arêd Şandîya 3:24; 13:20; Îbranî 11:32.

Serekk’ahîn

Mizgînî

Ferhengok

– mezinê h’emû k’ahîna bû, usa jî serekê civata giregira. Salê carekê li R’oja K’ewandinê ew dik’ete Cîyê P’aristgehêyî Herî Pîroz, wekî p’êşk’êşa xûnê bona gunêd xwe û yêd cime’ta Îsraêlê bide. K’ursîya Serekk’ahîn wextê navbera Peymana Kevin û Peymana Nûda pêşda hat. Salêd 18-36 navê Serekk’ahîn Qeyafa bû.

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:1-11; 6:13; Lûqa 22:31-32; Yûh’enna 17:14-19; R’omayî 8:31-39; 12:12; 16:19-20; Korint’î I 10:12-13; 16:13; Korint’î II 12:7-10; Efesî 3:20-21; 6:10-18; Fîlîpî 4:13; T’êsalonîkî I 3:5-8; T’êsalonîkî II 3:3; Tîmot’êyo II 1:7-8; Îbranî 2:18; 4:14-16; 12:1-2; Aqûb 4:7; Petrûs I 1:5; 5:8-11; Yûh’enna I 4:4; 5:3-5; E’yantî 12:7-12.

Serwêrêd civînê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xeysetêd wan û çawa têne k’ifşkirinê (şivan, berpirsîyar, malxê)

K’arêd Şandîya 6:1-6; 14:23; Tîmot’êyo I 3:1-13; Tîto 1:5-9.

Hînkirina bona serwêrêd
civînê

Metta 28:18-20; Lûqa 22:24-27; K’arêd Şandîya 20:17-35; T’êsalonîkî I 2:1-12; Tîmot’êyo I 4:1-16; Tîmot’êyo II 2:1-26; 3:10-17; 4:1-5; Tîto 2:7-8; Petrûs I 5:1-4.

Silêman

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Dawid, p’adşê Îsraêlê bû, nivîsarêd wî jî Peymana Kevinda hene (Gotinêd Silêman 1:1; 10:1 û yêd mayîn). Xwedê gelek serwaxtî da wî, usa jî ew gelekî dewletî bû. P’aristgeh pêşda ewî da çêkirinê. P’adşatî II 12:24-25; P’adşatî III 1:1– 11:43; Metta 1:6-7; 6:29; 12:42; Lûqa 11:31; 12:27; K’arêd Şandîya 7:47.

Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)

Mizgînî

Ferhengok

– qut’îke pîroz, ji dara darcêwîyê çêkirî û zêr’kirî bû. Ew sindoq û çi ku têda bûn (awa gotî her du selêd kevirîye ku her dehe t’emîyêd Xwedêye mezin ser nivîsar, şivdara Harûn û derdana manayê), evana nîşanêd peymana Xwedêye t’evî miletê Îsraêl bûn. Gava miletê Îsraêlê r’ê diçû, yan diçû şêr’, ev sindoq xwer’a dibirin. Gava cîkî disekinîn, ev sindoq Konê Şe’detîyêda Cîyê Herî Pîrozda dima. (Derk’etin 25:10-21; Îbranî 9:4; E’yantî 11:19).

Sînay (Ç’îyayê Sînayê)

Mizgînî

Ferhengok

– ew ç’îya ye, ku wir Xwedê her dehe t’emî dane Mûsa p’êxember. Carna jî sûretî (sîmvolî) û r’uh’anî tê fe’mkirinê (Galatî 4:24).

Sîyon

Mizgînî

Ferhengok

– ew ç’îya ye, ser k’îjanî p’aristgeh hate çêkirinê. Gava Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand, bajar biç’ûk bû, t’enê ser vî ç’îyayî (girî) bû. Sîyon tê fe’mkirinê carna ew ç’îyayê ku p’aristgeh lê bû, carna t’evayîya bajarê Orşelîmê (Metta 21:5), carna h’emû cime’ta Îsraêlê, carna cime’ta Xwedê yan jî bajarê Xwedêyî dinya nûda (Îbranî 12:22; E’yantî 14:1). «Qîza Sîyonê» tê fe’mkirinê bajarê Orşelîmê, awa gotî binelîyêd Orşelîmê (Yûh’enna 12:15). R’omayî 9:33; 11:26; Petrûs I 2:6.

Sodom û Gomora

Mizgînî

Ferhengok

– dema Birahîmda du bajarêd kenanîya bûn, ku nêzîkî Be’ra Mirî bûn. Merivêd her du bajara bi gunek’arîya xwe usa ji Xwedê dûr k’etibûn, ku Xwedê ew bi êgir û k’irk’ûtê şewitandin û qir’a wan anî (Destpêbûn 18:16–19:29).

sadûqî

Mizgînî

Ferhengok

– ew nava cihûyada partîke (k’omeleke) dîndar (olp’arist) bû. Ev partî biç’ûk lê e’yan bû. P’ir’anîya endemêd wê k’ahîn bûn. Wan bawerîya xwe bi her pênc k’itêbêd Mûsa (awa gotî T’ewrat yan her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin) danîn, lê r’uh’, milyak’et û r’abûna mirîya (qîyametî) bawer nedikirin. K’arêd Şandîya 4:1-2; 23:6-10; 23:8.

samerî

Mizgînî

Ferhengok

– Çaxê p’adşatîya R’ehobowam (kur’ê Silêman, p’adşayê Cihûstanê) û Yêrobowamda (p’adşayê Îsraêlê), miletê Îsraêlê ji hevdu qetîyan. R’ehobowam t’evî du qebîlêd Îsraêlê bajarê Orşelîmê û Cihûstanêda ma. Yêrobowam t’evî dehe qebîlêd Îsraêlê Samerya xwer’a kire p’ayt’ext. Bi vî cûr’eyî miletê Îsraêlê bû du p’ara û dijminatîya hev kirin. Pey vê yekêr’a jî p’adşayê aşûrîya gelek miletê Îsraêlê dor-berêd Sameryayê cîşih’itî bajarêd medîya û yêd mayîn kirin (P’adşatî IV 17:1-6 ) û miletêd mayîn bi p’ûtêd wanva anîn, dewsa wanda cî-war kirin (P’adşatî IV 18:24-40). Bi vî awayî miletê samerîya t’evî miletêd p’ûtp’arista jît, dan û standin, e’sil û bawerîya xwe h’er’imandin û xwe ji T’ewratê dûr xistin. Samerî ew in, yêd ku ji Sameryayê û dor-berêd wê bûn.

serbestî

Mizgînî

Ferhengok

– azadî, aza.

serh’ezar

Mizgînî

Ferhengok

– ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li h’ezar eskerî dikir.

sersed

Mizgînî

Ferhengok

– ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li sed eskerî dikir.

serwaxtî

Mizgînî

Ferhengok

– şe’rezayî.

sêrbazî

Mizgînî

Ferhengok

– k’oç’ektî.

sêwî

Mizgînî

Ferhengok

– êt’îm.

sifet

Mizgînî

Ferhengok

– sûret, şikil.

silsilet

Mizgînî

Ferhengok

– bav, kal, kalê kala û usa diçe jor.

sinet

Mizgînî

Ferhengok

– Li cem cihûya li gora Qanûna Mûsa gerekê her zar’eke kur’în bihata sinetkirinê. Lê hê berî Qanûnê jî ev sinetî ji hêna Birahîmda hebû, ew çawa nîşana peymana Xwedê t’evî Birahîm û zur’eta wî bû (Destpêbûn 17:9-14). Bi vî awayî sinetkirin bû nîşana mêrê cihû û miletê cihûr’a carna dihate gotinê: «Miletê sinetkirî». Gava Mizgînîya Îsa Mesîh pêşîyê hate dayînê û belakirinê, ji nava cihûyêd mesîhî hinek hebûn ku digotin, heger mêr dixwaze bibe mesîhî, gerekê pêşîyê bê sinetkirinê. Eva dibû nîşan ku bûye cihû û li pey qanûna Mûsa diçe, wekî paşê bikaribûya bibûya mesîhî. Lê Pawlosê şandî ev hînkirina cihûya qebûl nekir. Ewî bona vê pirsê ne’me galatîyar’a usa jî hinekêd dinr’a nivîsîn. Ewî digot, ku t’enê tiştek lazim e wekî meriv pê xilaz be, awa gotî bawerîya xwe Îsa Mesîh bîne. Destpêbûn 17:9-14; Derk’etin 4:25; Yûh’enna 7:22; R’omayî 2:28-29; Galatî 5:6; 6:15; Kolosî 2:11.

sirgûnçûyîna Babîlonê

Mizgînî

Ferhengok

– Çaxê Nebûkedneser p’adşê k’ildanîya bû, wî cime’ta Îsraêlê ajot û sirgûnî Babîlonê kir û cime’ta Îsraêlê 70 salî li wê derê ma.

sirke

Mizgînî

Ferhengok

– şerava kevin û tirş.

sixir

Mizgînî

Ferhengok

– qewatêd dinyayêda ne, ku xudanêd wan k’ifş nakin.

spartin (bispêre)

Mizgînî

Ferhengok

– t’esmîlkirin.

stoyxî

Mizgînî

Ferhengok

– li pey hînkirina fîlosofê Zeno diçûn. Zeno qasî 265 salî berî bûyîna Îsa Mesîh mir. Hînkirina wî ew bû, wekî meriv jîyîna xwe qebûl bike, pê fikirê jîyîna xwe h’ukum bike, xwe bigire û dîna xwe nede şabûn û êşa (K’arêd Şandîya 17:18).

Şerav-araq

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

R’omayî 13:13; Korint’î I 5:11; 6:9-11; Galatî 5:19-21; Efesî 5:18; Tîmot’êyo I 3:1-3; Tîto 1:7; Petrûs I 4:3-5.

Şikirdarî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Lûqa 17:11-19; Yûh’enna 6:11; R’omayî 1:21; Efesî 5:20; Fîlîpî 4:4-7; Kolosî 2:7; 3:17; 4:2; T’êsalonîkî I 5:18; Tîmot’êyo I 2:1; 4:4-5.

Şikîyat û ber dîwanê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:25-26; 5:38-42; 18:15-17; R’omayî 12:14-21; Korint’î I 6:1-8.

Şimh’ûn

Mizgînî

Ferhengok

– jêr’a Petrûs jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû.

Şimşon

Mizgînî

Ferhengok

– mêrxas û gelekî qewat bû, Xwedê bi wî gelek bela anîne serê filistînîyêd ku dijminatîya Îsraêlê dikirin. H’akimtî 13:2– 16:31; Îbranî 11:32.

Şîva Xudan

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 26:26-30; Marqos 14:22-26; Lûqa 22:14-20; Korint’î I 10:14-22; 11:17-34.

Şkestî û milûktî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:3-12; 18:1-5; Lûqa 14:7-11; 18:9-14; Efesî 4:2; Fîlîpî 2:3-11; Kolosî 3:12-13; Aqûb 4:5-10; Petrûs I 5:5-7.

şagirt

Mizgînî

Ferhengok

– yêd ku hîn dibin (die’limin). Gelek şagirtêd Îsa hebûn. Donzdeh ji nav wan bijartî bûn. Ew şandî bûn. Metta 10:1-4; Lûqa 5:1 û yêd mayîn.

şandî

Mizgînî

Ferhengok

– (qasid, r’esûl) bi zimanê yûnanî APOSTOLOS e. Me’na vê xeberê bi Kurmancî «yê şandî» ye. Îsa Mesîh ji nav şagirtêd Xwe donzdeh şandî (r’esûl) bijartin û şandin, wekî Mizgînîya Xwedê bidine miletêd dinyayê (Metta 10:1-4; Marqos 3:13-19; Lûqa 6:12-16). Evana t’evî Îsa diman û Îsa ew hîn dikirin. Pê ç’e’vêd xwe mirina Wî dîtin û paşê jî Ew pey r’abûna Wîr’a dîtin. Îsa Xwe Pawlosva jî e’yan kir û ew çawa şandî k’ifş kir. Barnabas û hinekêd din jî çawa şandî dihatine gotinê, lê ji Îsa dema e’mirê Wîda nehatibûne k’ifşkirinê.

şih’itî

Mizgînî

Ferhengok

– r’ê derk’etî.

şikîyatkirin

Mizgînî

Ferhengok

– gilîkirin, sûcdarkirin, gazinkirin.

şiver’ê

Mizgînî

Ferhengok

– r’êç’ik, r’îya p’êga merivekî yan r’îya teng.

şîrk

Mizgînî

Ferhengok

– K’incêd r’engê şîrk yêd herî biha bûn û r’engê şîrk nexşekî p’adşatîyê bû.

T’ewrat

Mizgînî

Ferhengok

– Qanûna Mûsa ye, awa gotî her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin in.

T’ifaqa xwedênasa

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 18:19-20; K’arêd Şandîya 2:41-47; R’omayî 12:4-8; Efesî 1:22-23; 4:11-16; Kolosî 3:15-17; Tîmot’êyo I 4:13; Îbranî 10:24-25.

tengasî

Mizgînî

Ferhengok

– tengayî.

tîş

Mizgînî

Ferhengok

– p’arç’e, p’ar. Mesele: K’inca min bû du p’arç’a (tîşa).

t’agêr

Mizgînî

Ferhengok

– firqîyê dike nava meriva û pişta yekî digire.

t’erbetdar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku tiştêd qence maqûlî zar’otîyêda girtî hîn dike.

t’exsîrkirin

Mizgînî

Ferhengok

– r’edkirin.

t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)

Mizgînî

Ferhengok

– yekbûn, yektî.

t’irê, (ji) kesî t’irê

Mizgînî

Ferhengok

– ji kesî we ye.

t’obekirin

Mizgînî

Ferhengok

– ji gunekirinê veger’in, veger’in berbi Xwedê. Ji k’erema xwe bin xebera «ji gunekirinê veger’in»-da bixûnin.

t’oximr’eş

Mizgînî

Ferhengok

– t’ovr’eş.

t’ucaretî

Mizgînî

Ferhengok

– k’ir’în-firotan, alvêrî.

Ûnis

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, k’itêba wî jî heye. Xwedê ew şande bajarê Nînewayê, lê Ûnis nexwest gur’a Xwedê bikira. Pê gemîyê çû cîkî din, lê Xwedê firtoneke mezin şand. Cime’ta ser gemîyê Ûnis avîte be’rê, wekî ji hêrsa Xwedê xilaz bin. Me’sîyê mezin (h’ût) Ûnis h’ûfî xwe kir û Ûnis zikê me’sîda sê r’oj û sê şeva ma, dua kir, h’eta ku me’sî ew ji devê xwe avîte devê be’rê. Peyr’a Ûnis gur’a Xwedê kir û çû Nînewayê, wekî xebera Xwedê bêje wan. K’itêba Ûnis; Metta 12:39-41; 16:4; Lûqa 11:29-32.

Ûsiv

Mizgînî

Ferhengok

– Çend merî K’itêba Pîrozda hene, navê wan Ûsiv:

1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb (Îsraêl) e. Birêd wî h’evsûdî li wî dikirin, çimkî bavê wan gelekî ew h’iz dikir. Birêd wî ew çawa xulam firotin, lê paşê ew bû serwêrê welatê Misirê. Birêd wî ew dîsa dîtin gava hatine Misirê ku nan bik’ir’in, çimkî welatê wanda xelayî bû. Destpêbûn 30:22-24; 37:5–50:26; Yêşû 24:32; Zebûr 105:17-22; K’arêd Şandîya 7:9-14, 18; Yûh’enna 4:5; Îbranî 11:21-22; E’yantî 7:8.

2. Ûsivê mêrê Meryema dîya Îsa. Metta 1:16, 18-20, 24; 2:13, 19.

3. Navê birakî Îsa jî Ûsiv bû. Metta 13:55; Marqos 6:3 (Yûsês).

4. Ûsivê birê Aqûbê şandî (ne birê Yûh’enna). Metta 27:56; Marqos 15:40, 47 (Yûsês).

5. Ûsivê ji Arîmetyayê, merivekî dewletî, endemê civîna giregirêd cihûya. Ew merivekî qenc bû û pey Îsa diçû. Metta 27:57-60; Marqos 15:42-46; Lûqa 23:50-53; Yûh’enna 19:38-42.

6. Ûsivê Barsabo, yek ji yêd ku hê pêşda pey Îsa diçûn. K’arêd Şandîya 1:23.

7. Ûsiv, navê wî kirin Barnabas. K’arêd Şandîya 4:36.

ûd

Mizgînî

Ferhengok

– şînayîk e, ku ji ava wê r’ûnekî bînxweş tê çêkirinê. Cihûya ûd dikirine ser k’efenê mirîya, wekî definkirinêr’a hazir bin (Yûh’enna 19:39).

veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)

Mizgînî

Ferhengok

– (t’obekirin) ew e, ku yek ji gunekirinê vediger’e, xirabî û gunêd xwe nas dike, fe’m dike ku ew xirab e, p’oşman dibe û bi dil û can ji gunekirinê vediger’e berbi Xwedê, wekî Xwedê bibaxşînê. Hezekîyêl 14:6; Zekerîya 1:6; Marqos 1:15; K’arêd Şandîya 3:19.

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

wek’îlxerc

Mizgînî

Ferhengok

– malkir, k’edkir.

welatp’arist

Mizgînî

Ferhengok

– navê partîkê ku bona welatê xwe şer’ dikin. Wextê Peymana Nûda çend k’omêd cihûya hebûn, dixwestin ji bindestîya r’omayê derk’etana.

welî

Mizgînî

Ferhengok

– (walî) serwêrê qezake welêt.

wesîyet

Mizgînî

Ferhengok

– k’axaza şe’detîyê, ku yek berî mirinê têda bona mal-milk’êd xwe dinivîse, ku pey mirina wîr’a ew bigihîje k’ê.

Xana Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Ew cîyê ku Xwedê bona Xwe dibijêre, Xana Xwedê dihate gotinê. Hêna Mûsada konek (Konê Şe’detîyê) hebû û peyr’a dewsa wî konî li Orşelîmê p’aristgeh hate çêkirinê û ew bû Xana Xwedê. Ew cîyê h’ebandina cime’ta Îsraêlê bû (Marqos 2:26).

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîte

Mizgînî

Xerîte

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Xeysetê mesîhîyê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 13:34-35; 14:27; R’omayî 12:9-13; Galatî 5:22-26; Kolosî 3:12-17; T’êsalonîkî I 5:16-18.

Xilazkirina meriva

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 3:16-17; K’arêd Şandîya 2:37-39; 4:11-12; R’omayî 5:1-11; 10:9-13; Efesî 2:1-10; Tîmot’êyo I 1:15-16; 2:3-7; Petrûs I 1:3-5.

Xudan

Mizgînî

Ferhengok

– (Xweyî, R’eb) K’itêba Pîrozda me’na Xudan «xweyî» ye. Xudan navekî Xwedê ye û navek ji navêd Îsa Mesîh e. «R’eb» ji zimanê e’rebî ye û ew jî tê fe’mkirinê «xweyî».

Xwedê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Marqos 10:27; 12:29-30; Lûqa 1:37; 6:35-36; Yûh’enna 4:24; K’arêd Şandîya 14:14-17; 17:22-31; R’omayî 1:18-23; 11:33-36; Korint’î I 8:4-6; Korint’î II 1:3; Tîmot’êyo I 1:17; 6:15-16; Îbranî 4:13; 10:30-31; Aqûb 1:17; Petrûs I 1:14-17; Yûh’enna I 1:5; 4:7-12; 4:16; Cihûda 24-25; E’yantî 4:8-11; 15:3-4.

xaç

Mizgînî

Ferhengok

– E’detê serwêrêd bajarê R’omê hebû, merivêd xirab (qaçax, mêrkuj û yêd mayîn) ser xaç dardadikirin, bona cezakirinê. Li ser xaç meriv dimirin. Xaç ji du qut dara çêdikirin. Gelek cara gerekê qaçax xwexa xaçê xwe bida ser milê xwe bibira cîyê xaçkirinê. Li wir eskera pê mixa yan pê werisa qaçax xaçva mix dikirin yan girêdidan. Paşê xaç r’ast dikirin û qaçax wir dardakirî dima h’eta dimir. Gelek cefa didît h’eta mirinê û e’ybeke gelekî giran bû ku ser xaç bihatana kuştinê. Îsa got, ku k’ê dixwaze bibe şagirtê Min gerekê xaçê xwe hilde û li pey Min bê. Me’na wê ev e, ku yêd li pey Îsa diçin gerekê hazir bin bona Wî h’eta mirinê jî cefê bik’işînin. Metta 10:38; 16:24; Marqos 8:34; Lûqa 9:23; 14:27.

xalifî

Mizgînî

Ferhengok

– şaşbûyî, xapîyayî, jir’êderk’etî.

xercgir

Mizgînî

Ferhengok

– (bacgir, vergîstan) yê ku p’era ji cime’tê dewletêr’a distîne. Wextê Îsa Mesîhda ev xercgir bona R’omayê dixebitîn. Ew xwexa cihû bûn, lê alî R’omayê dikirin, wekî miletê cihû p’ere bona eskerêd R’omayê bida. R’omayî zulmk’ar bûn û cihû bindest kiribûn, ji wê yekê cihû gelekî dijenîyane xercgira. Xercgir jî gelek cara pê derewa û xapandinê p’ere zêde distandin, wekî wanr’a jî p’ere bima. Ew jî gunek’arêd mezin dihatine h’esabê.

xerdal

Mizgînî

Ferhengok

– p’incar’ek e, ku t’oximê wê ze’f hûr e, lê gava şîn dibe, gelekî mezin dibe. Metta 13:31-32; 17:20; Marqos 4:31-32; Lûqa 13:19; 17:6.

Xerdal

xeyal

Mizgînî

Ferhengok

– heyînêd r’uh’anîye ku bi desta nayêne girtinê.

xêrnexwaz

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku k’îna yekî digire û xêra wî naxwaze.

xêrûb

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’berêd xweyîbask in, ev cûr’ekî milyak’etêd Xwedê ne û h’eykelêd wan ser qalp’axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak’eta bûn, ku r’ûmet û dîndara (h’izûrîya) Xwedê berç’e’v dikirin (Îbranî 9:5).

xilazbûn (xilazkirin)

Mizgînî

Ferhengok

– azabûn (azakirin), r’izgarbûn (r’izgarkirin). Ji k’erema xwe bin xebera «xilazkir»-da bixûnin.

xilazkir

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku yekî din ji tiştekî xirab xilaz dike. K’itêba Pîrozda xeberêd «xilazkir, xilazkirin, xilazbûn, xilazî» pêşîyê tê fe’mkirinê çawa xweykirin, xilazkirin ji xirabîyê û ji bela, yan jî qenckirina ji nexweşîya. Mesele, Peymana Kevinda Xwedê cime’ta Xweye Îsraêl ji Misirê, usa jî ji Babîlonê xilaz kirîye. Peymana Nûda Xwedê pê kirina Îsa Mesîh r’ê bona meriva vekir, wekî ji guna û xirabîyê xilaz bin. Bi vî awayî hin Xwedê, hin jî Îsa «Xilazkir» h’esab dibin (bona Xwedê: Qanûna Ducarî 32:15; Zebûr 27:9; Lûqa 1:47; Tîto 1:3; bona Îsa: Lûqa 1:69; Efesî 5:23; Tîto 1:4; Yûh’enna I 4:14).

xirnûf

Mizgînî

Ferhengok

– xurekê beraza ji berê darê, p’alûd.

Yêfta

Mizgînî

Ferhengok

– eskerekî e’yan bû. Ew ji serwêrêd cime’ta Îsraêlê bû. H’akimtî 11:1– 12:7; Îbranî 11:32.

Yêremîya

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû, ew weke 500 salî berî bûyîna Îsa Mesîh hebû. Wextek hebû, ji cime’ta Îsraêlê geleka gur’a Xwedê nedikirin. Yêremîya wanr’a digot, ku ji gunekirinê veger’in. Gelek tişt jî ewî bona Îsa Mesîh û miletêd necihû p’êxembertî kir. K’itêba wî jî heye, «Yêremîya». Metta 2:17; 16:14; 27:9.

Yêşa

Mizgînî

Ferhengok

– bavê Dawid p’adşa bû. Îsa Mesîh ji r’ik’inyata wî hate dinê. Peymana Kevinda Îşaya p’êxember nivîsî ku Mesîhê ji zur’eta Yêşa û Dawid bibe. R’ût’ 4:18-22 (17-21); P’adşatî I 16:1-22; 17:12-14, 17; Metta 1:5-6; Lûqa 3:32; K’arêd Şandîya 13:22; R’omayî 15:12.

Yêşûyê Nûn

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, usa jî pey mirina Mûsar’a serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Ewî r’êberîya cime’ta Îsraêlê kir, h’eta welatê Kenanê, k’îjan ku Xwedê bi sozdayîna Xwe da wan. Wana t’evî miletê ku li wir diman şer’ dikirin û serk’etin. Peyr’a Yêşû ew welat p’arevekir û her qebîleke Îsraêlêr’a (pêştirî qebîla Lêwî ku k’ahîn bûn) p’arek da. Ew serwêrekî k’ifş bû û dixwest ku cime’t bi dilekî pey Xwedê biçûya. Li ser kirinêd wî k’itêb jî heye. Derk’etin 17:8-13; Jimar 13:1-17; Yêşû 1-24; K’arêd Şandîya 7:45; Îbranî 4:8.

Yûh’enna

Mizgînî

Ferhengok

– Bi navê Yûh’enna çend merî Peymana Nûda hene, lê yêd here e’yan ev in:

1. Yûh’ennayê Zebedî yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. Ewî «Mizgînîya Yûh’enna» û sê ne’me nivîsîne û li gora fikira geleka k’itêba «E’yantî» jî wî nivîsîye.

2. Yûh’ennayê Nixumdar, ew p’êxember û gotinbêjê xebera Xwedê bû (Lûqa 1:13-17; 7:26). T’obedar avêda dinixumandin û cime’ta Îsraêlê bona Mesîh hazir dikirin (Lûqa 3:3-20; 7:27).

Yûnanistan

Mizgînî

Ferhengok

– welat e, At’îna bajarê wêyî serekeyî mezin e, çawa hingê usa jî îro. Korint’ jî bajarê Yûnanistanêda ye, çawa hingê usa jî îro. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê. Miletê Yûnanistanêyî kevin gelek xwendî bûn û bona serwaxtîya wan miletêd din qedirê wan digirtin. Zimanê wan ji alîyê h’emû xwendevanava dihate xeberdanê, ne t’enê li Yûnanistanêda, lê li welatêd der jî. Li k’îderê ku eskerêd yûnana diçûnê, kûltûra xwe li wir bela dikirin. K’itêbêd Peymana Nû pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê.

Yûnanî

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

1 lepton | nîv kodrantês (sifir)
2 lepton | kodrantês (sifir)
4 quadrans | assarîon (sifir)
16 assarîon | dînarîon yan draxme (zîv)
4 dînarîon | statêr (zîv)
100 dînarîon | mna (zêr’)
6000 dînarîon | talanton (zîv)
180 000 dînarîon | talanton (zêr’)

yançîye

Mizgînî

Ferhengok

– guva, gelo, ku, awa gotî.

yûnan

Mizgînî

Ferhengok

– 1. miletê welatê Yûnanistanê.

2. Dema Îsa Mesîhda, cihûya h’emû miletêd mayînr’a «yûnan» digotin, wekî bidana k’ifşê, ku h’ebandin û kûltûra wan yêd yûnana bûn, ne ku yêd cihûya (Marqos 7:26; K’arêd Şandîya 17:4), lê hineke ji wan bawerîya xwe bi Xwedêyê Îsraêlê anîn (K’arêd Şandîya 17:4; belkî Yûh’enna 12:20-da jî usa ye). Vê welger’andinêda çend cî hene k’îderê xebera «necihû» dewsa «yûnan» hatîye xebitandinê (K’arêd Şandîya 14:1; 20:21; R’omayî 1:16; 2:9-10; 3:9; 10:12; Korint’î I 1:24; 10:32; 12:13 Galatî 3:28; Kolosî 3:11 û yêd mayîn).

3. Çend cîya xebera «yûnan» be’sa wan cihûya dike, yêd ku ji welatê Îsraêlê der mezin bibûn û zimanê wan yûnanî bû, yan jî Îsraêlêda mezin bibûn lê zimanê yûnanî xeber didan, ne ku îbranî (K’arêd Şandîya 6:1, 9:29 û 11:20 (van r’êzada bi vî awayî hatîye bik’aranînê: «cihûyêd ku yûnanî xeber didan»); belkî Yûh’enna 7:35).

Zar’êd Xwedê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 1:12-13; R’omayî 8:14-17; Galatî 4:6-7; Îbranî 12:5-11; Yûh’enna I 3:1-3.

Zews

Mizgînî

Ferhengok

– p’ûtê yûnanayî herî mezin e. «Yûpîter» jî jêr’a dihate gotinê. P’ûtekî din jî hebû, ku navê wî Hermês bû, ew çawa qasidê Zews h’esab dikirin. K’arêd Şandîya 14:12-13.

Zêrandin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:10-12; Marqos 13:9-13; Lûqa 12:4-9; Yûh’enna 15:18-21; 16:1-4; K’arêd Şandîya 5:41; R’omayî 8:35-37; 12:12-14; 12:17-21; Korint’î I 4:11-13; Korint’î II 4:8-11; 12:10; Fîlîpî 1:28-29; T’êsalonîkî II 1:4-8; 3:2-4; Tîmot’êyo II 3:10-13; Îbranî 10:32-39; 12:3-4; Petrûs I 3:13-17; 4:12-19; E’yantî 2:10.

Zinêk’arî û qavî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:27-30; Yûh’enna 8:2-11; R’omayî 13:8-10; Korint’î I 5:9-11; 6:9-20; Galatî 5:19; Efesî 5:3; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî I 4:1-8; Îbranî 13:4; Cihûda 7.

zanebêj

Mizgînî

Ferhengok

– zimênda serxwe.

zar

Mizgînî

Ferhengok

– dev.

zendegirtî man

Mizgînî

Ferhengok

– e’cêbmayî man, met’elmayî man.

zewal

Mizgînî

Ferhengok

– neheqî, nexweşî, zîyan.

zimir

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Yûh’enna 19:39).

Zimir

zîv

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî jêr’a digotin DRAXME yan DÎNARÎON, ku zîvekî biç’ûk bû. Evana welatêd Împêratorîya R’omayêda dihatin xebatê. Ew weke r’ojxebateke p’alekî bû. Lûqa 15:8-9.

zîya

Mizgînî

Ferhengok

– (ejdeher) h’eywanek e, ku carna ç’îr’okada jî tê gotinê, gelekî qewat e, çawa me’rekî gelekî mezin xuya dibe. Jêr’a «me’r» jî dibêjin. E’yantîyêda zîya çawa nîşana mîrêcin, serwêrê r’uh’êd xirab e. E’yantî 12:3–13:4; 16:13; 20:2.

zox

Mizgînî

Ferhengok

– (dareke gûrizê) dareke biç’ûk e, çawa lûfik bona e’detê dîn dihate bik’aranînê. K’ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir’eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin. Derk’etin 12:22; Qanûna K’ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6, 18; Yûh’enna 19:29; Îbranî 9:19.

Zoxa hûsopê

Table of Contents

Kurmancî
Mizgînî
Pêşgotina Înstîtûtê
Pêşgotina Bona Peymana Nû
Bona Alîkirina Xwendevana

Yûh’enna

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Ferhengok

Abba
Adem
Alfa û Omêga
Aqûb
Artemîs
Arxêlayo
Aryopago
Axaya
afû (afûkirin, afûbûn)
amîn
anîne sêrî
anîso
aramî
avzê (nexweşîya avzê)
Babîlon
Bae’l
Bajarê Dawid
Baraq
Barnabas
Bav (Bavê E’zmana)
Baxşandin
Belzebûl
Beytleh’m
Bêt’-Êl
Bijartî (Yê Bijartî)
Bilam
Binyamîn
Birahîm
badîhewa
bajarvanêd R’omayê
bakur
bap’êş
başûr
bawerî
bej
belg
berdilî
beret’e
berê deremeta pêşin
berzeqî
ber’î
betavebûn
beyt’
bêolîtî
biharet
bihê
bik’ir
binelî
bivir
bixûr
bîlan
buhişt
Cefadîtin
Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)
Cejina H’olikçêkirinê
Cejina Nanê Şkeva
Cejina Pîrozkirina P’aristgehê
Celîle
Cihûda
Cihûstan
Civîna Îsa Mesîh
ce’nime (doje)
ce’t’rî
cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê
cihû
cin
cinak’etî
civîn
civîna giregira (ya cihûya)
çeng
ç’e’vder
ç’êjik
ç’îyayê Zeyt’ûnê
Dawid
Dua
darçîn
definkirin
dehek
derdan
dersdar
dil
dîtindar
dîyarê mirîya
dîyarîya t’evayîşewatê
doje
dur’
Egrîpa
Esaw
E’firandina dinyayê
E’zman
e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)
Êlîşa
Êlyas
êlekzirih’
êlimî wî bûn
êpîkûrî
Firewin
fatimok
fêrisî
firtone
fitilokêd ajotinê
Gîdeyon
Gune
Gur’a Xwedê bikin
gelîyê hey-wayê
gemîvan
gemîwargeh
girav
gorî
gorîgeh
gune, gunek’ar
gur’a filankesê kirin
Habîl
Hacer
Harûn
Hermês
Hêrodes
H’ESABÊD DIRÊJAYÊ
H’ESABÊD PÎVANÊ
H’izkirin
H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê
halêlûya
hebûk
herem
hevîrtir’şk
hêşî
hilatin (li yekî hilatin)
hîndar
hîvk’etî
hosanna
h’edî
h’elal û h’eram
h’eram
Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda
Îsa
Îsa Mesîh
Îshaq
Îsraêl
Îşaya
îbranî
îlahî
înk’ar
îqrarkirin
îsaf
îtoyîn
Ji gunekirinê veger’in
Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Jîyîna malêda
jîyîna h’eta-h’etayê
Kenan
Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)
Kur’ê Dawid
Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)
Kur’ê Xwedê
K’EREMETÊD ÎSA MESÎH
K’itêba Pîroz
K’itêba Zebûra
K’omekdayîn
K’urdî
kela
kenanî
kulî
k’ahîn
k’atib
k’efen
k’efîl (standin)
k’erem
k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)
k’êlek
k’êmûn
k’inîşt
k’irk’ût
k’ofî
k’otî (k’otîbûn)
k’ozî
k’ulfet
k’umr’eşîya Xwedê
k’urx
Lêwî
Lût
leck’ar
lêyî
lîl
lomekirin
lûfika be’rê
MESELÊD ÎSA MESÎH
Melk’î-Sadiq
Meryem
Mesîh
Mirin
Misir
Mizgînî
Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)
Mîrêcin
Mûsa
mala Aqûb
mana
meriv
mesîhî
milyak’et
mirarî
mizgîndar
mîrat’
NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA
Nexweşî û qenckirin
Ne’man
Ne’meyêd Kelê
Nivîsarêd pîroz
Nixumandina avê
Nînewa
Nuh
nandirûn
nanê Xwedêr’a dayî
nard
nazik
necihû (miletêd mayîn)
nedir
nemamî
nemêr
nezîr
nisil
nisretî
nivîsar (nivîsarêd pîroz)
nixumandin
nixumdar
nixurî
Orşelîm
Paqijkirina guna pê mirina Mesîh
Petrûs
Peymana Kevin
Peymana Nû
Pîlato
P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana
P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA
P’ere, hebûk, mal û milk’
P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî
peyman
pîroz
pol
pûng
p’aristgeh
p’eredang
p’eyn
p’êç’ira
p’êşe
p’êşk’êş
p’êşk’êşkirin
p’êxember
p’êxembertî
p’işkbûn
p’işkkirin
p’îgar
p’ûtp’arist
Qanûna Mûsa
Qayîn
Qedirê serwêrêd civînê bigirin
Qeyser
Qorax
qamîş
qanûnzan
qar’qar’
qav
qebîlêd Îsraêlê
qedir-hurmet
qerf
qulixî
qurban
R'êwîtîya Pawlose duda
R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê
R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas
R'êwîtîya Pawlose sisîya
R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)
R’exab
R’êvêka
R’oja Axretê
R’oja K’ewandinê
R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)
R’oja R’abûnê
R’oja R’ojîya
R’oja Xudan
R’oma
R’uh’ê Pîroz
r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê
r’aw
r’aw-r’izim
r’ez
r’ik’inyata Dawid
r’oja şemîyê
r’oja t’ivdarekkirinê
r’ojî
r’uh’êd h’eram
r’uşetkirin
r’ûnkirin
r’ûspî
Samerya
Samûêl
Serekk’ahîn

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Serwêrêd civînê
Silêman
Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)
Sînay (Ç’îyayê Sînayê)
Sîyon
Sodom û Gomora
sadûqî
samerî
serbestî
serh’ezar
sersed
serwaxtî
sêrbazî
sêwî
sifet
silsilet
sinet
sirgûnçûyîna Babîlonê
sirke
sixir
spartin (bispêre)
stoyxî
Şerav-araq
Şikirdarî
Şikîyat û ber dîwanê
Şimh’ûn
Şimşon
Şîva Xudan
Şkestî û milûktî
şagirt
şandî
şih’itî
şikîyatkirin
şiver’ê
şîrk
T’ewrat
T’ifaqa xwedênasa
tengasî
tîş
t’agêr
t’erbetdar
t’exsîrkirin
t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)
t’irê, (ji) kesî t’irê
t’obekirin
t’oximr’eş
t’ucaretî
Ûnis
Ûsiv
ûd
veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)
Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda
wek’îlxerc
welatp’arist
welî
wesîyet
Xana Xwedê
Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîte
Xeysetê mesîhîyê
Xilazkirina meriva
Xudan
Xwedê
xaç
xalifî
xercgir
xerdal
xeyal
xêrnexwaz
xêrûb
xilazbûn (xilazkirin)
xilazkir
xirnûf
Yêfta
Yêremîya
Yêşa
Yêşûyê Nûn
Yûh’enna
Yûnanistan
Yûnanî
yançîye
yûnan
Zar’êd Xwedê
Zews
Zêrandin
Zinêk’arî û qavî
zanebêj
zar
zendegirtî man
zewal
zimir
zîv
zîya
zox